Archive for the ‘ΕΘΝΙΚAI ΕΠΕΤΕΙΟΙ’ Category

“ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΠΕΤΕΙΟΙ” ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΦΛΩΡΙΝΗΣ ΑΥΓ. ΚΑΝΤΙΩΤΟΥ

Posted by: episkopos on date

Μαρ 22nd, 2010 | filed

Filed under: ΕΘΝΙΚAI ΕΠΕΤΕΙΟΙ, ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΑ

Μητροπολίτoυ Φλώρινης Αυγουστίνου Καντιώτου

ΕΘΝΙΚAI ΕΠΕΤΕΙΟΙ

«Eλλάς, εόρταζε τας εορτάς σου, απόδος τας ευχάς σου» (Ναούμ 2, 1)

Αφιερώνεται στην ελληνική νεολαία

Αθήνα, 1970

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Τα έθνη έχουν ιστορία. Όπως ιστορία έχουν και τα άτομα. Κάθε άνθρωπος γράφει την ιστορία του πάνω στη γη. Μόνο τα ζώα δεν έχουν ιστορία. Καθώς στερούνται τη λογική και την ελευθερία, ζουν και κινούνται ενστικτωδώς. Στερεότυπη είναι η ζωή τους, χωρίς να ξεφεύγει από τα όρια του κύκλου, τον οποίο διαγράφουν τα ένστικτα κάθε είδους. Αλλά ο άνθρωπος κλείνει μέσα του θεϊκές δυνάμεις, των οποίων η καλλιέργεια δημιουργεί ποικιλία έργων, δημιουργεί πολιτισμό. Μικρός θεός αναδεικνύεται ο άνθρωπος, αναπτύσσοντας το «κατ’ εἰκόνα και καθ’ ὁμοίωσιν». Αλλά εάν ο άνθρωπος παραμελήσει την καλλιέργεια των θεϊκών στοιχείων της ύπαρξής του και θάψει τα τάλαντά του στον τάφο της οκνηρίας και πονηρίας του, τότε καταντά αυτός ένα απλό βιολογικό ον, με φυσικές μόνον ανάγκες, ένας πεπτικός σωλήνας που συνέχεια γεμίζει και αδειάζει, ένα ζώο που βόσκει, δυστυχέστερο από κάθε άλλο, διότι παρόλη τη διαφθορά του, συναισθάνεται γιατί πλάστηκε και πού έχει καταπέσει. Δεν είναι δυνατό να σβηστεί τελείως ο σπινθήρας της θεϊκής του προέλευσης. Οι άνθρωποι, οι οποίοι ζουν σαν τα κτήνη, έχουν ως σύνθημά τους το επικούρειο· «Φάγωμεν, πίωμεν, αὔριον γὰρ ἀποθνήσκομεν». Και οι άνθρωποι αυτοί, οι οποίοι έπνιξαν τον πνεύμα στον κόσμο της ύλης, δεν γράφουν ιστορία, εάν ιστορία είναι η εξιστόρηση ευγενικών πράξεων που εξυψώνουν τον ανθρώπινο γένος.
Λαοί, που αποτελούνται από άτομα με επικούρεια νοοτροπία, χωρίς καμιά ανάταση της ψυχής, δεν γράφουν ιστορία. Η διάβασή τους δεν αφήνει ίχνη. Πράξεις αξιομνημόνευτες για τους απογόνους δεν υπάρχουν. Σαν αγέλες έρχονται και παρέρχονται, έστω κι αν η ζωή τους αριθμεί χιλιετηρίδες. Καμία λάμψη. Σκοτάδι και έρεβος είναι η ζωή τους. Πνεύμα δεν υπάρχει σ’ αυτούς «διὰ τὸ εἶναι αὐτοὺς σάρκας».
Το έθνος μας δεν υπάγεται σ’ αυτή την κατηγορία των λαών. Η Ελλάδα, από αρχαιοτάτων χρόνων, διακρίθηκε ανάμεσα στα άλλα έθνη. Ανέπτυξε τέχνες και επιστήμες, έγινε δημιουργός ιδιαίτερου πολιτισμού, που κατέστη σε πολλές περιπτώσεις πρότυπο για άλλους υπανάπτυκτους λαούς. Αγωνίστηκε υπέρ βωμών και εστιών. Αγωνίστηκε κατά της βαρβαρότητας, η οποία έτεινε να κατακλύσει την ανθρωπότητα. Το μικρό αυτό Έθνος κατέπληξε τον κόσμο με πράξεις άφθαστου μεγαλείου. Αυτός που μελετά την ιστορία του διακρίνει το δάκτυλο της θείας πρόνοιας, η οποία, καθορίζοντας τα όρια και τις τύχες των εθνών, ανέθεσε στην Ελλάδα εξαιρετική, μπορούμε να πούμε, αποστολή μέσα στην ανθρωπότητα. Να είναι φως γνώσης και επιστήμης. Να είναι πρόδρομος του Χριστιανισμού μεταξύ των ειδωλολατρικών εθνών. Να είναι διαπρύσιος κήρυκας και απόστολος και υπερασπιστής γενναίος της χριστιανικής πίστης ανά τα έθνη. Να είναι σκεύος εκλογής. Δεύτερος Ισραήλ στον κόσμο.
Η ιστορία του μικρού αυτού Έθνους είναι από τις συγκινητικότερες και διδακτικότερες ιστορίες του κόσμου. Εάν ήταν δυνατό να καταρτιστεί και να δημοσιευτεί ένας χρονολογικός πίνακας όλων των σπουδαιότερων ενεργειών και πράξεων του ανθρώπινου πνεύματος, σημειώνοντας σε παράλληλες στήλες τις προόδους και τα επιτεύγματα των διαφόρων εθνών, ποια στήλη στο χρονολογικό αυτό πίνακα θα ήταν η πλουσιότερη; Δεν είναι ανάγκη να το πούμε εμείς. Το φωνάζει η Ιστορία. «Καὶ οἱ λίθοι κεκράξονται». Ένας ιστορικός ημεροδείκτης της Πατρίδας, καταρτισμένος από ειδήμονες της ιστορίας του Έθνους, από την αρχαιότατη εποχή μέχρι σήμερα, στο φύλλο κάθε μέρας θα σημείωνε όχι μόνο μια αξιοθαύμαστη ενέργεια και πράξη των προγόνων μας αλλά πολλές. Άλλων εθνών ημεροδείκτες θα είχαν τα περισσότερα φύλλα λευκά. Ενώ ο ιστορικός ημεροδείκτης της Ελλάδας θα ήταν κατάμεστος. Δεν υπάρχει ημέρα του έτους, κατά την οποία στο παρελθόν, το εγγύς και το μακρύτερο, η Ελλάδα δεν παρουσίασε μέσω των ευγενών της τέκνων, μέσω των ηρώων και αγίων της, μια αξιομνημόνευτη πράξη. Εάν μάλιστα επρόκειτο όλες οι αξιομνημόνευτες πράξεις να εορτάζονται και να πανηγυρίζονται κατά την επέτειο ημέρα τους, η Ελλάδα θα έπρεπε να βρίσκεται σε διαρκή σημαιοστολισμό.
Απ’ όλες τις χρονολογίες του ιστορικού ημεροδείκτη της Ελλάδας υπάρχουν κάποιες χρονολογίες, οι οποίες διακρίνονται από τις υπόλοιπες εξαιτίας της εξαιρετικής λάμψης τους. Είναι οι επέτειοι μεγάλων ιστορικών γεγονότων, που διαδραματίσθηκαν στον ελληνικό χώρο. Τα γεγονότα αυτά είναι δυνατό να ονομαστούν ορόσημα της εθνικής μας ιστορίας, δείκτες που με τα πύρινα βέλη τους δείχνουν προς ποιες κατευθύνσεις πρέπει να πορεύεται το γένος των Ελλήνων. Όταν υπό την ένδοξη ηγεσία του Ιησού του Ναυή ο Ισραήλ κατά θαυμαστό τρόπο διέβη τον Ιορδάνη ποταμό και εισήλθε στη γη της επαγγελίας, ο Κύριος διέταξε να ανεγείρουν 12 λίθους, όσες ήταν και οι φυλές του Ισραήλ, και αυτό για να διατηρείται ζωηρή η ανάμνηση του θαυμαστού γεγονότος, στο οποίο για μια ακόμη φορά φάνηκε η θεία πρόνοια. «Ἵνα ὑπάρχωσιν ὑμῖν οὗτοι εἰς σημεῖον κείμενον διὰ παντός, ἵνα ὅταν ἐρωτᾷ σε ὁ υἱός σου αὔριον λέγων, τί εἰσιν οἱ λίθοι οὗτοι ἡμῖν; καὶ σὺ δηλώσεις τῷ υἱῷ σου λέγων· ὅτι ἐξέλιπεν ὁ Ἰορδάνης ποταμὸς ἀπὸ προσώπου κιβωτοῦ διαθήκης Κυρίου πάσης τῆς γῆς, ὡς διέβαινεν αὐτόν· καὶ ἔσονται οἱ λίθοι οὗτοι ὑμῖν μνημόσυνον τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ ἕως τοῦ αἰῶνος» («Για να τους έχετε ως απόδειξη που θα ισχύει για πάντα, προκειμένου να απαντάς όταν σε ρωτά το παιδί σου αύριο λέγοντας, γιατί έχουμε αυτούς τους λίθους; και συ θα εξηγήσεις στο παιδί σου λέγοντας· επειδή χάθηκε ο Ιορδάνης ποταμός με την εμφάνιση της κιβωτού της διαθήκης του Κυρίου όλης της γης, όταν τον διέβαινε· και θα είναι αυτοί οι λίθοι για σας, τα παιδιά του Ισραήλ, μια αιώνια υπενθύμιση»)(Ιησούς Ναυή 4, 5 – 7). Κι εμείς, σαν το Ισραήλ, με κάθε τρόπο πρέπει να αναζωογονούμε στη μνήμη των νεότερων την ανάμνηση του ένδοξου παρελθόντος. Να ανοικοδομήσουμε, όπως ο Σολομών και ο Ιουστινιανός, Ναό περίλαμπρο από λίθους όλης της Ελλάδας, για να εκπληρώσουμε το ιερό τάμα των προγόνων μας· να ανεγείρουμε μνημεία, αναμνηστικές στήλες και προτομές ηρώων· να εκδίδουμε βιβλία· να κάνουμε ομιλίες και διαλέξεις· να παρουσιάζουμε στα μάτια της νεολαίας κινηματογραφικά έργα ή θεατρικές παραστάσεις, με τις οποίες ζωηρά θα αναπαρίστανται ιστορικές στιγμές του Έθνους ως μνημόσυνο αιώνιο για τα παιδιά της Ελλάδας.
Μόνον εχθροί της πατρίδας αποστρέφονται και μισούν τις εθνικές επετείους. Ενδόμυχη επιθυμία τους είναι να καταργηθούν αυτές, να σβήσει το μνημόσυνο των ηρώων της Φυλής. Αυτοί, οπαδοί νέων κοσμοθεωριών, ξένοι προς τα ήθη, τα έθιμα και την ιστορία μας, θα ήθελαν να εορτάζουμε άλλες επετείους… Θα θυμούνται οι παλαιότεροι ότι κατά τα απαίσια χρόνια της Κατοχής (1941 – 1944) οι εχθροί της Ελλάδας, καταπατώντας τα ιερά εδάφη της, δεν ήθελαν να εορτάζεται πάνδημα η εθνική εορτή της 25ης Μαρτίου! Έτρεμαν μήπως η ανάμνησή της διεγείρει στα στήθη των Ελλήνων την ορμή να σπάσουν τα νέα δεσμά της δουλείας. Οι εχθροί της Πατρίδας είναι όπως ο Αντίγονος εκείνος, ο οποίος, αφού κατέκτησε δια πυρός και σιδήρου το Ισραήλ, απαγόρευσε τις γιορτές και τα πανηγύρια του. Διάταγμά του «ἦν οὔτε σαββατίζειν οὔτε πατρώους ἑορτὰς διαφυλάττειν οὔτε ἁπλῶς Ἰουδαίους ὁμολογεῖν εἶναι» («ήταν ούτε να τηρούν την αργία του Σαββάτου ούτε να διαφυλάττουν τις πατροπαράδοτες εορτές ούτε γενικά να ομολογούν ότι είναι Ιουδαίοι») (Β΄ Μακκ. 6, 6), αλλά να εορτάζουν την … ημέρα των γενεθλίων του τυράννου τους με διονυσιακές εκδηλώσεις. Οι γενναίοι όμως Μακκαβαίοι περιφρόνησαν το διάταγμα του τυράννου για την κατάργηση των εορτών και πανηγύρεων, αντιστάθηκαν και γιόρταζαν τις εορτές τους στα βουνά και έτσι διέσωζαν τη μνήμη του ένδοξου παρελθόντος τους. Στα αφτιά των γενναίων αυτών παιδιών έφθανε η φωνή του προφήτη τους· «ιδού επί τα όρη οι πόδες ευαγγελιζομένου και απαγγέλλοντος ειρήνην· εόρταζε, Ιούδα, τας εορτάς σου, απόδος τας ευχάς σου» («Να, πάνω στα βουνά καταφτάνει αυτός που φέρνει τη χαρμόσυνη είδηση και αναγγέλλει την ειρήνη· γιόρταζε, Ιούδα, τις εορτές σου, ανάπεμψε τις προσευχές σου») (Ναούμ 2, 1).
Και συ, Ελλάδα, μαρτυρική μας Πατρίδα, ανάγγελλε τη χαρμόσυνη είδηση της ειρήνης, γιόρταζε τις εορτές σου, ανάπεμψε τις προσευχές σου, για να δοξολογήσεις το Θεό, για να θυμηθείς με ευγνωμοσύνη τους ήρωές σου, για να ευφρανθεί ο λαός σου, για να χαρούν οι φίλοι σου και να λυπηθούν οι εχθροί σου.
Το Έθνος μας, διατηρώντας τη μνήμη του ένδοξου παρελθόντος του, προσεχώς με τη συμπλήρωση 150 ετών από την επανάσταση του 1821, ετοιμάζεται να εορτάσει μεγαλοπρεπώς την ενδοξότερη επέτειο της νεότερης ιστορίας του. Μ’ αυτή την ευκαιρία εκδίδουμε κι εμείς το παρόν βιβλίο με τον τίτλο «Εθνικές Επέτειοι». Σ’ αυτό δημοσιεύονται άρθρα και κηρύγματα, τα οποία γράφτηκαν και εκφωνήθηκαν κατά το παρελθόν, ιδίως σε ημέρες εθνικών περιπετειών και κινδύνων, σε ημέρες κατά τις οποίες και η λέξη Ελλάδα, που ακουγόταν έντονα από τα χείλη του ιεροκήρυκα, ήταν επικίνδυνη. Αυτός που γράφει τις γραμμές αυτές με συγκίνηση θυμάται τις ημέρες εκείνες, όταν στα Ιωάννινα και στην Κοζάνη τον κατέβασαν από τον άμβωνα και διέτρεξε τον έσχατο κίνδυνο, διότι διέπραξε το έγκλημα να θυμηθεί πάνω από τον άμβωνα την Ελλάδα και τις θυσίες της… Οι νέοι Αντίγονοι δεν ήθελαν να ακούγεται το όνομα της Ελλάδας. Τώρα το να μιλάει κανείς και να ρητορεύει για την Ελλάδα είναι κάτι ακίνδυνο. Τότε, εν μέσω της ζοφερής εκείνης εποχής, και μία μόνο ζητωκραυγή συνεπαγόταν διωγμό, εξορία, θάνατο.
Τα δημοσιευμένα άρθρα και κηρύγματα, ελαφρώς τροποποιημένα και διασκευασμένα, δεν αναφέρονται μόνο στην εορτή της 25ης Μαρτίου. Αναφέρονται και σε άλλες εθνικές επετείους. Όχι βέβαια σε όλες, γιατί, όπως είπαμε, ο ιστορικός ημεροδείκτης της Ελλάδας είναι πλουσιότατος. Σε όλες τις χρονολογίες προτάσσουμε τη χρονολογία της άφιξης του αποστόλου Παύλου στην Ελλάδα, καθώς είναι ιστορικά αναμφισβήτητο ότι το κήρυγμα του κορυφαίου των Αποστόλων για τον Εσταυρωμένο Λυτρωτή εμφύσησε πνοή ζωής στο νεκρωμένο, λόγω διαφθοράς, σώμα της Ελλάδας και την ανέστησε σε νέα ζωή. Έγινε απαρχή νέας περιόδου στην εθνική ζωή των Ελλήνων, η οποία θεμελιώθηκε στην πίστη του Χριστού. Κλείνουμε μάλιστα το βιβλίο με το άρθρο που έχει τίτλο «Ο Ελευθερωτής» ως εκδήλωση ευγνωμοσύνης προς Εκείνον, ο οποίος αποτελεί το Α και το Ω, το κέντρο γύρω από το οποίο πρέπει να περιστρέφεται όλη η ατομική, κοινωνική και εθνική ζωή της Ελλάδας. Δύο από τα δημοσιευμένα άρθρα αναφέρονται σε δύο θλιβερότατα γεγονότα της ελληνικής ιστορίας. Το ένα είναι η άλωση της Κωνσταντινούπολης· το άλλο η Μικρασιατική καταστροφή. Του πρώτου εορτάστηκε το 1953 η 500ετηρίδα, του δεύτερου το 1962 η 40ετηρίδα. Συμπεριλήφτηκαν στο βιβλίο αυτό και τα κηρύγματά μας στις επετείους των δύο ανωτέρω γεγονότων, όχι μόνο επειδή κατά τα θλιβερά εκείνα γεγονότα έλαμψε το φως της χριστιανικής πίστης και αρετής στο πρόσωπο ηρωικών φυσιογνωμιών, αλλά και γιατί οι επέτειο αυτές, παρόλη την οδύνη που δοκιμάζει κάθε ελληνική ψυχή, παρέχουν πολύτιμα διδάγματα για τους επόμενους. Από το πικρό είναι δυνατό να βγει κάτι γλυκό.
Η Ελλάδα δεν συμπλήρωσε την ιστορία της. Στο βιβλίο της υπολείπονται πολλές άγραφες σελίδες. Τι θα φέρει η επόμενη μέρα είναι άγνωστο. Ανεξιχνίαστες οι βουλές του Υψίστου. Δέος πρέπει να καταλαμβάνει τις ψυχές μας μπροστά στις μυστηριώδεις βουλές του Υψίστου για τον κόσμο όλο και για κάθε έθνος. Αλλά και μια γλυκιά και ζωογόνος ελπίδα πρέπει να ζωογονεί τις καρδιές μας, όταν αναλογιζόμαστε ότι η Ελλάδα, που βρέθηκε όχι μόνο μια φορά μπροστά στο χείλος της καταστροφής, σώθηκε με τη βοήθεια του ισχυρού βραχίονα του Υψίστου. Ευλογητός ο Θεός, ο οποίος δεν εγκατέλειψε την Πατρίδα μας, ώστε να γίνει βορά των ποικιλόχρωμων θηρίων της αβύσσου. Και να η Ελλάδα, μέσα από υφάλους και σκοπέλους, μέσα από κλυδωνισμούς, εσωτερικούς και εξωτερικούς, συνεχίζει την πορεία της. Το μέλλον της, μετά το Θεό, εμπιστεύεται στα ευγενικά της παιδιά, την καρδιά των οποίων δονούν ιερά συναισθήματα· ακράδαντη πίστη στο Θεό και φλογερή αγάπη προς την Πατρίδα. Το εμπιστεύεται στις νέες γενιές, οι οποίες έρχονται να καταλάβουν το προσκήνιο της ιστορίας μας. Ας μη λησμονούν οι νεότεροι ότι χίλια χρόνια αγώνων και θυσιών δεν αρκούν για την ανάσταση και δημιουργία ενός έθνους, ενώ μια στιγμή απροσεξίας, αφροσύνης και εγκληματικότητας μπορεί να καταστρέψει ένα έθνος. Μοιραίες ονομάζουν κάποιοι ιστορικοί τέτοιες στιγμές. Αλλά όχι. Δεν υπάρχει τύχη. Δεν υπάρχουν μοιραία γεγονότα. Θεία Πρόνοια διέπει τα ανθρώπινα. Ο Θεός δικάζει τα έθνη, υψώνει και ταπεινώνει. Η «μοιραία» στιγμή καταστροφής ενός έθνους είναι αποτέλεσμα πνευματικής κατάπτωσης, φοβερής διάβρωσης του αγνού θρησκευτικού και εθνικού βίου και, για να μιλήσουμε με τη γλώσσα της Γραφής, του αδιάψευστου αυτού Βιβλίου, οι συμφορές που πλήττουν ένα λαό, η καταστροφή ενός έθνους, είναι το αποτέλεσμα αμαρτιών αρχόντων και αρχομένων. Διότι «δικαιοσύνη ὑψοῖ ἔθνος, ἐλασσονοῦσι δὲ φυλὰς ἁμαρτίαι» («η δικαιοσύνη ανυψώνει ένα έθνος, ενώ οι αμαρτίες ελαττώνουν τις φυλές») και «ο εάν σπείρει άνθρωπος, τούτο και θερίσει» («αυτό που τυχόν σπείρει ο άνθρωπος, αυτό και θα θερίσει») (Παροιμ. 14, 34· Γαλάτ. 6, 7).
Μακάρι η λήθη (λησμονιά) να μην καταλάβει τις νέες γενιές των Ελλήνων. Μακάρι η μνήμη του παρελθόντος του έθνους να διατηρείται ζωηρή στις καρδιές των νέων μας, κίνητρο για μεγαλουργία, για την οποία και πλάστηκαν οι νέοι. Μακάρι οι νέοι μας, οιστρηλατούμενοι (συνεπαρμένοι) από ιερές επιθυμίες και φλογερούς πόθους, να γράψουν νέες σελίδες τιμής και δόξας και να επαναλάβουν το άσμα των νέων της αρχαίας Σπάρτης· «Ἄμμες δὲ γ’ ἐσόμεθα πολλῷ κάρονες» («Εμείς θα είμαστε πολύ καλύτεροι/γενναιότεροι»).

Έγραφα στη Φλώρινα, στις 24 Φεβρουαρίου 1970
+Ο Φλωρίνης, Πρεσπών και Εορδαίας
Αυγουστίνος

51 μ.Χ. Ο ΠΑΥΛΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

«Και οραμα δια της νυκτός ώφθη τω Παύλω· ανήρ τις ην Μακεδών εστώς, παρακαλών αυτόν και λέγων· διαβάς εις Μακεδονίαν βόηθησον ημίν. Ως δε το όραμα είδεν, ευθέως εζητήσαμεν εξελθείν εις την Μακεδονίαν, συμβιβάζοντες ότι προσκέκληται ημάς ο Κύριος ευαγγελίσασθαι αυτούς». (Πράξ. 16, 9 – 10)
«Διοδεύσαντες δε την Αμφίπολιν και Απολλωνίαν ήλθον εις Θεσσαλονίκην» (Πράξ. 17, 1).
«Εν δε ταις Αθήναις παρωξύνετο το πνεύμα του Παύλου εν αυτώ θεωρούντι κατείδωλον ούσαν την πόλιν… Σταθείς δε εν μέσω του Αρείου πάγου έφη· άνδρες Αθηναίοι, κατά πάντα ως δεισιδαιμονεστέρους υμάς θεωρώ. Διερχόμενος γαρ και αναθεωρών τα σεβάσματα υμών εύρον και βωμόν εν ω επεγέγραπτο, αγνώστω Θεώ. Ον ουν αγνοούντες ευσεβείτε, τούτον εγώ καταγγέλλω υμίν» (Πράξ. 17, 16 – 23).
«Μετά δε ταύτα χωρισθείς ο Παύλος εκ των Αθηνών ήλθεν εις Κόρινθον» (Πράξ. 18, 1).
«Σπούδασον ελθείν προς με εις Νικόπολιν· εκεί γαρ κέκρικα παραχειμάσαι» (Τίτ. 3, 12).

«Υπεπλεύσαμεν την Κρήτην κατά Σαλμώνην, μόλις τε παραλεγόμενοι αυτήν ήλθομεν εις τόπον τινά καλούμενον Καλούς λιμένας, ω εγγύς ην πόλις Λασαία» (Πράξ. 27, 7 – 8).

Η ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΠΑΥΛΟΥ

ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΑΔΑ

(Το παρόν άρθρο δημοσιεύτηκε ως κύριο άρθρο στο υπ.αρίθμ.30 Ιουνίου 1948, φύλλο του περιοδικού «Απολύτρωσις»).

Προς τον Παύλο, τον πρώτο μετά τον Ένα, την κολοσσιαία αυτή φυσιογνωμία του Χριστιανισμού, η οποία λαμπρώς ακτινοβολεί το φως του Λυτρωτή και φωτίζει τους αιώνες, στρέφονται με ευγνωμοσύνη οι καρδιές των Χριστιανών Ελλήνων.
Ο Παύλος με άρρηκτους δεσμούς συνδέεται με τη χριστιανική Ελλάδα. Επισκέφτηκε πρώτος την πατρίδα μας. Περιόδευσε τις πόλεις της. Πότισε τα εδάφη της με τους ιδρώτες των αποστολικών του κόπων. Και αξιώθηκε σ’ αυτό το κέντρο του αρχαίου ειδωλολατρικού κόσμου, στην Αθήνα, να δώσει την ιστορική, τη μεγάλη ιδεολογική μάχη κατά της συνασπισμένης φιλοσοφίας, να νικήσει και να στήσει εκεί τη σημαία του Εσταυρωμένου. Το ποτάμι που βρισκόταν κοντά στους Φιλίππους, αυτός ο Ιορδάνης, όπως ονομάστηκε, της Ευρώπης, στο οποίο βαπτίστηκαν οι πρώτοι Χριστιανοί της ηπείρου μας, τα ιστορικά τείχη της Θεσσαλονίκης, οι δρόμοι της Βέροιας, οι βράχοι της Ακρόπολης, ο ισθμός της Κορίνθου, οι ακτές της Κρήτης, της Κύπρου και της Μικράς Ασίας, τα βουνά, οι θάλασσες και τα πελάγη μας αντηχούν ακόμη από τα θεσπέσια ρήματα, τα οποία έσεισαν εκ θεμελίων τον ειδωλολατρικό κόσμο και φύτευσαν στην Ευρώπη τις πρώτες χριστιανικές εκκλησίες.
Έτσι, με το επιλέξει την Πατρίδα μας ο Παύλος ως πεδίο ιεραποστολικής δράσης, κατέστησε το όνομα της Ελλάδας ακόμη λαμπρότερο σε όλο τον κόσμο. Όπου κυκλοφορεί η Καινή Διαθήκη, και κυκλοφορεί σήμερα σε χίλιες και περισσότερες γλώσσες και διαλέκτους, τα ονόματα των ελληνικών πόλεων Φιλίππων, Θεσσαλονίκης, Βέροιας, Κορίνθου, Εφέσου και Νικόπολης είναι γνωστά, πασίγνωστα. Τα γνωρίζουν και οι μαθητές των Κατηχητικών Σχολείων όλων των χριστιανικών χωρών. Τα γνωρίζουν από τις Πράξεις των Αποστόλων και τις επιστολές του Παύλου. Ζωηρά επιθυμούν χιλιάδες ζηλωτές Χριστιανοί να επισκεφτούν τα ιερά εδάφη, στα οποία πρώτα αντήχησε η φωνή του πρωταθλητή της χριστιανικής ιδεολογίας. Στη Βέροια είδαμε το συγκινητικό θέαμα· Χριστιανοί στρατιώτες από διάφορες χριστιανικές χώρες της Ευρώπης, της Αμερικής και της Ανατολής, διερχόμενοι από αυτή την αποστολική πόλη, κατέβαιναν από τα στρατιωτικά τους αυτοκίνητα, αναζητούσαν με φλογερή περιέργεια το ιερό βήμα, στο οποίο κήρυξε ο μέγας Απόστολος και εκεί γονυπετούσαν και προσεύχονταν κατανυκτικά.
Αλλά ο Παύλος, ο οποίος πριν από 1900 περίπου χρόνια μίλησε για πρώτη φορά στην Ελλάδα, εξακολουθεί και σήμερα να μιλά σε μας τους νεότερους Έλληνες. Μας μιλά γραπτώς. Μας μιλά με τις αθάνατες επιστολές του και ιδιαίτερα με τις επιστολές του εκείνες, οι οποίες απευθύνονται στις ελληνικές πόλεις. Μας μιλά με αγάπη, με τρυφερότητα πατρικής καρδιάς. Είναι η ίδια καρδιά, η οποία έγραφε προς τους προγόνους μας· «Το στόμα ημών ανέωγε προς υμάς, Κορίνθιοι, η καρδία ημών πεπλάτυνται· ου στενοχωρείσθε εν ημίν… πλατύνθητε και υμείς» (Β΄Κορινθ. 6, 11 -13). Μέσα στην πλατιά καρδιά του Παύλου βρίσκουν θέση όλοι οι Έλληνες. Προς όλους ανεξαιρέτως απευθύνει το σωτήριο μήνυμά του· «Έλληνες του 20ου αιώνα! Πιστέψτε στον Κύριο. Πιστέψτε όπως πίστευσαν και οι πρόγονοί σας. Πιστεύστε ακράδαντα. Μετανοήστε ειλικρινά για την αποστασία σας. Τότε μόνο θα σωθείτε «εκ της οργής της επερχομένης». Για όλους τους Έλληνες, που κατοικούν τη μαρτυρική αυτή γωνιά των Βαλκανίων, αλλά και ιδιαίτερα για καθέναν από τους Έλληνες κάτι μεγάλο, σοφό και σωτηριώδες έχει να πει και σήμερα ο Παύλος, ο κοινός αυτός δάσκαλος, παιδαγωγός και πατέρας όλων των Ελλήνων. Ω! Εάν ανοίγαμε τα αφτιά μας όλοι οι Έλληνες για να ακούσουμε και να ενστερνιστούμε τη φωνή του Παύλου, πόσα δε θα είχαμε να ωφεληθούμε! Να, ο μέγας Απόστολος νοερά μας επισκέπτεται και απευθύνει προς τον καθένα τις συμβουλές του, τα σωτηριώδη του φάρμακα. Με τις επιστολές του εισέρχεται πρώτα στο άδυτο της ελληνικής οικογένειας και παραγγέλλει. Στους άνδρες· «Οι άνδρες αγαπάτε τας γυναίκας εαυτών, καθώς και ο Χριστός ηγάπησε την εκκλησίαν». Στις γυναίκες· «Αι γυναίκες τοις ιδίοις ανδράσιν υποτάσσεσθε ως τω Κυρίω». Στους γονείς· «Οι πατέρες μη παροργίζετε τα τέκνα υμών, αλλ’ εκτρέφετε αυτά εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου». Και στα παιδιά· «Υπακούετε τοις γονεύσιν υμών εν Κυρίω» (Εφεσ. 5, 21 – 33, 6, 1 – 5). Στους πλούσιους, οι οποίοι έχουν τη μανία να θησαυρίζουν μέσα σ’ ένα λαό που πεινάει και δυστυχεί, ο Παύλος επισείει και τώρα τους τρομερούς κινδύνους της μαμωνολατρίας· «Ρίζα πάντων των κακών εστιν η φιλαργυρία… Τοις πλουσίοις εν τω νυν αιώνι παράγγελλε μη υψηλοφρονείν, μηδέ ηλπικέναι επί πλούτου αδηλότητι, αλλ’ εν τω Θεώ τω ζώντι, … αγαθοεργείν πλουτείν εν εργοις καλοίς, ευμεταδότους είναι, κοινωνικούς» (Α΄ Τιμ. 6, 10. 17 – 18). Για εκείνους οι οποίοι ως κηφήνες τρώνε το μέλι της κοινωνικής κυψέλης, ζώντας σε βάρος του συνόλου, χωρίς να προσφέρουν κάτι, ο Παύλος εκσφενδονίζει το μεγαλειώδες εκείνο· «Ει τις ου θέλει εργάζεσθαι, μηδέ εσθιέτω» (Β΄ Θεσσ. 3, 10). Στους υλιστές και άθεους επιστήμονες, οι οποίοι καυχιούνται για το πλήθος των άκαρπων γνώσεών τους, ο μέγας Απόστολος τονίζει ότι πάνω από τη γνώση, η οποία κάνει τον άνθρωπο υπερήφανο, είναι η αγάπη, η οποία οικοδομεί και ψάλλει τον υπέροχο εκείνο ύμνο της αγάπης (Α΄ Κορ. 13, 1 – 13). Η περικοπή αυτή θα έπρεπε να εγχαραχτεί με χρυσά γράμματα σε μαρμάρινες πλάκες και να εντοιχιστεί στις αίθουσες των Πανεπιστημίων και των Σχολείων της χώρας μας. Επειδή έγινε πια υπεραισθητή στη χώρα μας η έλλειψη επιστημόνων με αγάπη, η οποία θα θυσιάζει τα πάντα στην υπηρεσία της κοινωνίας μας. Στα στρατευμένα νιάτα της Πατρίδας, τα οποία φυλάγουν τη στιγμή αυτή τα ιερά της εδάφη, ο Παύλος θα μπορούσε να επαναλάβει ό, τι είπε στον Άρειο Πάγο, ότι δηλαδή τα όρια των εθνών, και άρα και τα όρια της μικρής και αγαπημένης Πατρίδας μας, δεν τα ορίζει η αυθαιρεσία των τυράννων και η ιδιοτροπία των ισχυρών της γης αλλά η πρόνοια του Θεού, ο οποίος, κατά το σοφό του σχέδιο, «εποίησεν εξ ενός αίματος παν έθνος ανθρώπων κατοικείν επί παν το πρόσωπον της γης, ορίσας προστεταγμένους καιρούς και τας οροθεσίας της κατοικίας αυτών» (Πράξ. 17, 26). Στις χιλιάδες των ορφανών και των χηρών μας, οι οποίες απαρηγόρητα κλαίνε πάνω στους νεοσκαμμένους τάφους των προσφιλών τους υπάρξεων, ο Παύλος με ιδιαίτερη στοργή στρέφεται και τους απευθύνει το μεγαλύτερο κήρυγμα της αναστάσεως· «Έλληνες! Οι πατέρες σας, οι σύζυγοι και οι αδελφοί σας και τα παιδιά σας δεν πέθαναν. Κοιμήθηκαν. «Μη λυπείσθε λοιπόν καθώς και οι λοιποί οι μη έχοντες ελπίδα. Ει γαρ πιστεύομεν ότι Ιησούς απέθανε και ανέστη, ούτω και ο Θεός τους κοιμηθέντας δια του Ιησού άξει συν αυτώ… Ώστε παρακαλείτε αλλήλους εν τοις λόγοις τούτοις» (Α΄ Θεσσ. 4, 13 – 18). Σε εκείνους από τους Έλληνες, οι οποίοι είναι αναίσθητοι, κάνουν ακολασίες, πλεονεκτούν, βάφουν τα χέρια τους σε λεκάνες αδελφικού αίματος και ως δαίμονες της κολάσεως στήνουν μακάβριο χορό γύρω από τα θύματά τους, ο Παύλος υπενθυμίζει την αναπόφευκτη οργή του Κυρίου· «Μη πλανάσθε· ούτε πόρνοι ούτε ειδωλολάτραι ούτε μοιχοί ούτε μαλακοί ούτε αρσενοκοίται ούτε πλεονέκται ούτε κλέπται ούτε μέθυσοι, ου λοίδοροι, ούχ άρπαγες βασιλείαν Θεού ου κληρονομήσουσι» (Α΄ Κορ. 6, 9 – 10). Τέλος στους συνειδητούς χριστιανούς, οι οποίοι ζουν τη ζωή της πίστης και με λόγια και με έργα κάνουν καθημερινή την ομολογία του ονόματος του Χριστού, ο Παύλος επαναλαμβάνει το παράγγελμά του· «Ίνα γένησθε άμεμπτοι και ακέραιοι, τέκνα Θεού αμώμητα εν μέσω γενεάςσκολιάς και διεστραμμένης, εν οις φαίνεσθε ως φωστήρες εν κόσμω» (Φιλιπ. 2, 15).
Αυτή είναι η πατρική και μεγαλειώδης φωνή του Παύλου προς τη σύγχρονη Ελλάδα.
Ω Κύριε! Συ, ο οποίος κοντά στον ποταμό των Φιλίππων άνοιξες την καρδιά της πρώτης Ελληνίδας γυναίκας, της Λυδίας, «προσέχειν τοῖς λαλουμένοις ὑπὸ τοῦ Παύλου», άνοιξε, σε παρακαλούμε, τις καρδιές όλων των σημερινών Ελλήνων, για να προσέχουμε όσα με τις θεόπνευστες επιστολές εξακολουθεί να μας διδάσκει ο μεγάλος σου Απόστολος, που αγάπησε τόσο την πατρίδα μας τόσο και αγαπήθηκε τόσο από αυτήν. Ουράνιε Πατέρα, κάνε, ώστε η φωνή του Παύλου να αντιλαλήσει, να εισδύσει και πάλι βαθύτατα μες στις καρδιές όλων των Ελλήνων, ώστε η Ελλάδα να αναδειχθεί μέσα στον παραπαίοντα σημερινό κόσμο «γένος εκλεκτόν, βασίλειον ιεράτευμα, έθνος άγιον, λαός εις περιποίησιν», ακτινοβολώντας τις αρετές του αναστάντος Κυρίου μέχρι τα πέρατα της γης. Αμήν.

628 μ.Χ.
ΝΙΚΗ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΚΑΤΑ ΒΑΡΒΑΡΩΝ

«Εὐφρανθήτωσαν οἱ οὐρανοὶ καὶ ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ καὶ τερφθήτω ἡ θάλασσα καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς. Καὶ πάντες οἱ χριστιανοὶ αἰνοῦντες καὶ δοξολογοῦντες εὐχαριστήσωμεν τῷ μόνῳ Θεῷ, χαίροντες ἐπὶ τῷἁγίῳ αὐτοῦ ὀνόματι χαρὰν μεγάλην. Ἔπεσε γὰρ ὁ ὑπερήφανος καὶ θεομάχος Χοσρόης. Ἔπεσε καὶ ἐπτωματίσθη εἰς τὰ καταχθόνια, καὶ ἐξωλοθρεύθη ἐκ γῆς τὸ μνημόσυνον αὐτοῦ, ὁ ὑπεραιρόμενος καὶ λαλήσας ἀδικίαν ἐν ὑπερηφανίᾳ καὶ ἐξουδενώσει κατὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ, καὶ τῆς ἀχράντου μητρὸς αὐτοῦ, τῆς εὐλογημένης δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας, ἀπώλετο ὁ ἀσεβής μετ’ ἠχοῦς. Ἐπέστρεψεν ὁ πόνος αὐτοῦ ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ. Καὶ ἐπὶ τὴν κορυφὴν αὐτοῦ κατέβη ἡ ἀδικία αὐτοῦ».
(«Ας ευφρανθούν οι ουρανοί και ας αγάλλεται η γη και ας χαίρεται η θάλασσα και όσα υπάρχουν μέσα σ’ αυτά. Και όλοι οι χριστιανοί με αίνους και δοξολογίες ας ευχαριστήσουμε το μόνο Θεό, έχοντας μεγάλη χαρά εξαιτίας του αγίου ονόματός του. Γιατί έπεσε ο υπερήφανος και θεομάχος Χοσρόης. Έπεσε και έγινε πτώμα στα καταχθόνια και εξολοθρεύθηκε από το τη γη η μνήμη του, αυτός που υπερηφανευόταν και έλεγε άδικα πράγματα με αλαζονικό και εξουθενωτικό τρόπο εναντίον του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, του αληθινού Θεού, και της άχραντης μητέρας του, της ευλογημένης δέσποινάς μας Θεοτόκου και αειπαρθένου Μαρίας, χάθηκε ο ασεβής με τρόπο ηχηρό. Ο πόνος επέστρεψε στο κεφάλι του. Και στη δική του κορυφή κατέβηκε η αδικία του).

(Από επιστολή του αυτοκράτορα Ηρακλείου)

Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΝΙΚΑ

Το Βυζάντιο σε κίνδυνο

(Δημοσιεύτηκε στο υπ. αρίθμ. 34/Σεπτ. 1949 φύλλο του περιοδικού «Χριστιανός Στρατιώτης»)

Ας ανοίξουμε την ιστορία της πατρίδας μας και ας ανατρέξουμε στο παρελθόν. Πόσα δεν έχει να μας διδάξει! Ο Έλληνας μελετώντας την ιστορία του έθνους του φωτίζεται και ενισχύεται ψυχικά, διότι βλέπει δια μέσου των αιώνων τεσσάρων χιλιετηρίδων να επαναλαμβάνεται το εξαίσιο θαύμα· η Ελλάδα να βρίσκεται πολλές φορές στο χείλος τρομεράς αβύσσου και αιφνιδίως μυστηριώδης δύναμη να την ανασύρει, να την ανυψώνει προς τα πάνω, προς τα άστρα, προς νίκες και θριάμβους.
Βρισκόμαστε στις αρχές της έκτης εκατονταετηρίδας μ.Χ. Η ισχυρή Βυζαντινή αυτοκρατορία, την οποία ίδρυσε ο Μ. Κωνσταντίνος με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη, κλονιζόταν εκ θεμελίων. Βάρβαροι έσπασαν την ασθενική άμυνα, διέβησαν τα σύνορα και έκαναν επιθέσεις από όλες τις πλευρές. Άβαροι, Σκύθες, Σλάβοι, Λογγοβάρδοι, Πέρσες, όλοι μαζί έκαναν επιθέσεις. Ιδίως οι τελευταίοι, με τον περιβόητο βασιλιά Χοσρόη, αναδιοργανώθηκαν, σχημάτισαν φοβερές στρατιές, σαν τις στρατιές του Ξέρξη και του Δαρείου και σαν ακατάσχετο ρεύμα προχωρούσαν και καταλάμβαναν τη μία κατόπιν της άλλης τις πόλεις της Μ. Ασίας. Μια στρατιά από αυτές επέλασε στην Παλαιστίνη, στην Αγία Γη, η οποία ήταν εκλεκτή επαρχία της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, κυρίευσε τα Ιεροσόλυμα, έσφαξε περίπου 90 χιλιάδες χριστιανούς, συνέλαβε αιχμαλώτους χιλιάδες, μεταξύ των οποίων και αυτόν το σεβάσμιο πατριάρχη της ιερής πόλης, το Ζαχαρία, και η μεγαλύτερη συμφορά ήταν ότι, μεταξύ των λαφύρων που απεκόμισαν οι Πέρσες βρισκόταν και ο Τίμιος Σταυρός, τον οποίο είχε άλλοτε υψώσει η αγία Ελένη.
Η είδηση ότι οι Πέρσες κυρίευσαν τα Ιεροσόλυμα, έσφαξαν τους χριστιανούς, σύλησαν τον Τίμιο Σταυρό, προκάλεσε απερίγραπτη θλίψη στη Βασιλίδα των πόλεων. Αλλά το κράτος ήταν ανίσχυρο να πράξει κάτι γενναίο. Ελάχιστα τάγματα αποτελούσαν τη δύναμη του στρατού, και αυτά χωρίς ηθικό. Τα δημόσια ταμεία κενά. Επιπλέον διχόνοιες στρατηγών και οξείες πολιτικές έριδες γύρω από την εξουσία εξασθένιζαν ακόμη περισσότερο τη δύναμη του Βυζαντίου. Εν τω μεταξύ χιλιάδες κάτοικοι των επαρχιών, που βρίσκονταν στην ακτίνα δράσης των βαρβάρων, εγκατέλειπαν τα πάντα και έρχονταν να ασφαλιστούν μέσα στα οχυρά τείχη της Κωνσταντινούπολης, της οποίας οι κάτοικοι άκουγαν τις διηγήσεις των προσφύγων σχετικά με την αγριότητα των βαρβάρων και φοβισμένοι και απελπισμένοι ανέμεναν και αυτοί την τραγική σειρά τους. Οι φλόγες της καταστροφής των πόλεων της Μ. Ασίας, και ιδίως των Ιεροσολύμων, τάραζαν τα πνεύματα όλων.

ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ Ο ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ

Σ’ αυτή την αθλιότητα είχε περιέλθει η Βυζαντινή αυτοκρατορία. Οι βάρβαροι, οι οποίοι στρατοπέδευαν λίγο έξω από τα τείχη της πόλης, έτριβαν τα χέρια τους από δαιμονική χαρά, γιατί θεωρούσαν βέβαιη πλέον την πτώση της Βασιλίδας των πόλεων και τη διάλυση της αυτοκρατορίας.
Έφτασε λοιπόν το τέλος του Βυζαντίου;
Αλλά, «άλλαι μεν βουλαί ανθρώπων, άλλα δε Θεός κελεύει» («άλλες οι βουλές των ανθρώπων, άλλα όμως ο Θεός προστάζει»)! Το Βυζάντιο είχε ακόμη αποστολή μεγάλη να εκπληρώσει στον κόσμο. Ήταν ο κυματοθραύστης εναντίον της βαρβαρότητας. Και η θεία πρόνοια, η οποία επιστατεί στην παγκόσμια ιστορία, γνωρίζει μύριους τρόπους για να σώσει ένα έθνος άξιο να σωθεί και να συνεχίσει τον ιστορικό του δρόμο.
Στην παραλία του Βοσπόρου το 611 αποβιβάστηκε ένδοξος στρατηγός, ο Ηράκλειος. Ερχόταν από την Αφρική, στην οποία πολεμούσε επί χρόνια και είχε αποκτήσει ανεκτίμητη πολεμική πείρα από τον πόλεμο κατά των βαρβάρων. Με επιθυμία του λαού αναβιβάζεται στο θρόνο του Βυζαντίου. Προβλήματα τεράστια ορθώνονταν ενώπιόν του. Σπάνια κυβερνήτης λαού βρέθηκε μπροστά σε τόσο εξαρθρωμένο κράτος, όπως βρέθηκε ο Ηράκλειος όταν αναλάμβανε την εξουσία.

Ο ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΕΙ ΣΤΡΑΤΟ

Αφού τακτοποίησε τα επείγοντα εσωτερικά ζητήματα του κράτους, αποφάσισε να εκστρατεύσει εναντίον των βαρβάρων. Αλλά ο Ηράκλειος ήταν χριστιανός ηγέτης και ως χριστιανός πίστευε στο ιδεώδες της ειρηνικής συμβίωσης με τους γειτονικούς λαούς και γι’ αυτό, προτού λύσει δια του ξίφους τις διαφορές, ζήτησε να έλθει σε διαπραγματεύσεις με τους κυριότερους εχθρούς. Και όσον αφορά τους Αβάρους, πέτυχε να υπογράψει μαζί τους σύμφωνο ειρήνης, το οποίο όμως μετά από λίγο καταπάτησαν, καθότι οι βάρβαροι δεν έχουν τιμή. Όσον αφορά τους Σλάβους, μαλάκωσε την οργή τους επιτρέποντας την εγκατάστασή τους στις επαρχίες που βρίσκονταν πέρα από τον Ίστρο ποταμό. Έμεναν οι Πέρσες. Αλλά οι Πέρσες υπερήφανοι για τις τελευταίες νίκες τους δεν εννοούσαν να έλθουν σε καμιά συνεννόηση με τους Βυζαντινούς. Ο βασιλιάς τους ο Χοσρόης μισούσε τη χριστιανοσύνη. Άκουγε το όνομα του Χριστού και άφριζε. Πρόγραμμά του είχε να καταστρέψει τη Βυζαντινή αυτοκρατορία. Αυτή ήταν καρφί στα μάτια του! «Δε θα παύσω να πολεμώ» έλεγε «έως ότου υπάρχει και ένας χριστιανός στον κόσμο». Τι αντίχριστος!
Κατά του Χοσρόη αποφάσισε να διεξαγάγει πόλεμο ο Ηράκλειος. Οι δυνάμεις όμως των δύο αντιπάλων ήταν τελείως άνισες. Ο Χοσρόης είχε μεγάλες στρατιές και ικανές εφεδρείες. Είχε όλη την Ανατολή υποταγμένη. Εξουσίαζε ακόμη και την εύφορη πεδιάδα του Νείλου ποταμού. Απέναντι σ’ αυτόν τον κολοσσό τι μπορούσε να αντιτάξει την εποχή εκείνη ο αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης;
Ο Ηράκλειος εναντίον του αντέταξε όχι μεγάλες στρατιές, αλλά μια φάλαγγα από είκοσι χιλιάδες (20.000) εκλεκτούς στρατιώτες, τους οποίους γύμνασε και εκπαίδευσε ο ίδιος με δικό του σύστημα. Εκείνο μάλιστα το οποίο πρόσεξε περισσότερο από όλα κατά την εκπαίδευση, ήταν να φυτεύσει και να καλλιεργήσει το θρησκευτικό συναίσθημα στο στήθος και του τελευταίου στρατιώτη. Φρόντισε ώστε κάθε τάγμα να έχει και τον ιερέα του. Στο στρατόπεδο δεν ακουγόταν βλασφημία ούτε κάποια άλλη ηθική ασχήμια. Αξιωματικοί και στρατιώτες ήταν αυστηροί τηρητές των εντολών του Ευαγγελίου και αισθάνονταν ιδιαίτερη συγκίνηση να βλέπουν τον αυτοκράτορα ανάμεσά τους το πρωί και το βράδυ να προσεύχεται και να κηρύττει τα μεγαλεία της πίστεώς μας.
Αρχές Απριλίου του 622 η φάλαγγα αυτή ήταν έτοιμη να ξεκινήσει. Φάλαγγα ανώτερη από τη μακεδονική φάλαγγα που είχε διοργανώσει άλλοτε ο Μ. Αλέξανδρος. Διότι οι στρατιώτες του Ηρακλείου είχαν βαθιά συναίσθηση της αποστολής τους. Γνώριζαν ποιανού ήταν στρατιώτες και γιατί πολεμούσαν. «Είμαι χριστιανός στρατιώτης!» , θα μπορούσε να πει ο κάθε στρατιώτης του Ηρακλείου.
Ήρθε η μέρα της αναχώρησης. 5 Απριλίου του 622. Όλη η πόλη επί ποδός. Ο Ηράκλειος μεταβαίνει στο ναό της Αγίας Σοφίας, φορεί όχι τα πορφυρά πέδιλα του αυτοκράτορα αλλά τα μαύρα πέδιλα του μαχητή, πέφτει ενώπιον του ιερού και προσεύχεται με πίστη, με δάκρυα. Επικαλείται τη βοήθεια του Χριστού·

«Δέσποτα Θεέ και Κύριε Ιησού Χριστέ, μην επιτρέψεις εξαιτίας των αμαρτιών μας να νικηθούμε και να γίνουμε περίγελως των εχθρών μας, αλλά σε παρακαλούμε, ελέησε το λαό σου και δώσε τη νίκη, για να παύσουν να υπερηφανεύονται οι ασεβείς, οι οποίοι ζητούν την εξόντωση της κληρονομίας σου».

Έπειτα στρέφεται προς τον πατριάρχη Σέργιο και λέγει·

«Στα χέρια του Θεού, της Θεομήτορος και τα δικά σου αφήνω την πόλη αυτή και το γιο μου» (Ο γιος του αυτοκράτορα, ο διάδοχος Κωνσταντίνος, ήταν τότε παιδί ηλικίας μόλις 10 ετών).

Κατόπιν παίρνει την αχειροποίητη εικόνα του Σωτήρα, την υψώνει ως σημαία και ακολουθούμενος από τους στρατιώτες μεταβαίνει στην παραλία και επιβιβάζεται στο στόλο. Αναρίθμητος λαός με συγκίνηση βαθύτατη βλέπει τα πλοία να ανασύρουν τις άγκυρες και να πλέουν προς τη Μ. Ασία. Μυριάδες ευχές ανέρχονται στον ουρανό, για να δώσει ο Θεός τη νίκη στη χριστιανική εκείνη φάλαγγα του Ηρακλείου.

Ο ΕΠΤΑΕΤΗΣ ΑΓΩΝΑΣ

Ο Ηράκλειος εξέρχεται από τον Ελλήσποντο, περιπλέει τα παράλια της Μ. Ασίας και αποβιβάζεται στην απέναντι από την Κύπρο γωνία, την οποία σχηματίζει η μεταξύ Κιλικίας και Συρίας παραλία, στον κόλπο της Ισσού. Έτσι πέτυχε τον πρώτο αιφνιδιασμό. Βρέθηκε πίσω από τα νώτα του εχθρού. Ο αγώνας άρχισε. Διήλθε από πολλές φάσεις. Το πεδίο των επιχειρήσεων ήταν εκτεταμένο. Από τα παράλια της Μ. Ασίας έως τα βάθη της Αρμενίας και της Περσίας ο Ηράκλειος έκανε συνεχείς κινήσεις, διέβαινε ποταμούς, χαράδρες, βουνά πανύψηλα, αιφνιδίαζε τον εχθρό, εφάρμοζε ευφυή στρατηγήματα, συνέτριβε τις εχθρικές δυνάμεις. Αλλά ο Χοσρόης δεν ήταν εύκολο να καταβληθεί, γιατί κάθε φορά που τον νικούσαν είχε την ευχέρεια να ανασυντάσσεται και από τους συρφετούς της Ασίας να ετοιμάζει νέες στρατιές.
Έξι έτη διήρκεσε ο σκληρός αυτός αγώνας. Ο Χοσρόης υπολόγιζε στο χρόνο. Ήλπιζε ότι το ηθικό των στρατιωτών του Ηρακλείου θα κατέπιπτε και η μικρή φάλαγγα θα διαλυόταν και τον Ηράκλειο αιχμάλωτο θα συνελάμβανε και στα ανάκτορά του σιδηροδέσμιο θα τον οδηγούσε. Αλλά ο Ηράκλειος κράτησε αμείωτο τον ενθουσιασμό των ανδρών του. Η απαράμιλλη προσωπική του ανδρεία, που θύμιζε την ανδρεία του Αχιλλέα και του Μ. Αλεξάνδρου, η σιδερένια αντοχή του στις στερήσεις και τις κακουχίες, η πατρική του αγάπη σε κάθε αξιωματικό και στρατιώτη ήταν αναμφίβολα σπουδαίοι συντελεστές της διατήρησης του ηθικού των στρατιωτών του. Αλλά το μυστικό που κρατούσε τη φάλαγγα αυτή ακατάβλητη ήταν η ιδέα της Θρησκείας. Αυτή ήταν το ισχυρότερο ελατήριο του ηρωισμού. Μπροστά στη φάλαγγα ως σημαία προπορευόταν η αχειροποίητη εικόνα. Ο Ηράκλειος δεν έπαυε να τονίζει ότι ο αγώνας δεν γίνεται για μικρά και ασήμαντα πράγματα αλλά για τα ύψιστα συμφέροντα του χριστιανικού κόσμου. Ο Ηράκλειος ήταν έξοχος ρήτορας. Μιλούσε από την καρδιά του. Μιλούσε με ενθουσιασμό. Η Ιστορία διέσωσε μικρά αποσπάσματα από τις εμπνευσμένες ομιλίες του Ηρακλείου προς τους στρατιώτες του. Έτσι το 623, λίγο πριν από τη μεγάλη μάχη που δόθηκε στα πρόθυρα της σπουδαίας περσικής πόλεως Γάζας, παρέταξε τα τάγματά του, στάθηκε στο μέσο τους και περιστοιχιζόμενος από το επιτελείο και στων σταυροφόρων σημαιών ανέκραξε·

«Άνδρες αδελφοί! Ας φυτεύσουμε στην καρδιά μας το φόβο του Θεού και ας αγωνιστούμε να τιμωρήσουμε του υπερήφανους υβριστές του αγίου ονόματός του. Ας σταθούμε με γενναιότητα ενάντια στους εχθρούς, οι οποίοι τόσες συμφορές έχουν προξενήσει στους χριστιανούς της Ανατολής. Ας οπλιστούμε όλοι με πίστη, η οποία φονεύει όλους τους φόβους. Όποιος πιστεύει δεν φοβάται. Ας σκεφθούμε ακόμη ότι βρισκόμαστε στο εσωτερικό της χώρας των εχθρών και η τυχόν φυγή μας θα φέρει κίνδυνο μεγάλο. Ας τιμωρήσουμε τους διαφθορείς των παρθένων, τους ασελγείς και κακούργους, οι οποίοι συλλαμβάνοντας αιχμάλωτους τους χριστιανούς κόβουν απάνθρωπα τα μέλη τους… Ας σταθούμε εμείς ανδρείοι και Κύριος ο Θεός θα είναι μαζί μας. Θα μας βοηθήσει και θα καταστρέψει τους εχθρούς μας…».

Όταν οι κάτοικοι της Κολχίδας, οι οποίοι συμπολεμούσαν με το στρατό του, κουράστηκαν από τον συνεχή αγώνα και τον εγκατέλειψαν και κάποια ανησυχία παρατηρήθηκε στις τάξεις των στρατιωτών, ο Ηράκλειος μίλησε και ενέπνευσε θάρρος με τους εξής λόγους:

«Αδελφοί! Είμαστε λίγοι και οι εχθροί μας είναι πολλοί. Αλλά το πλήθος των εχθρών ας μη μας ταράζει. Θεού θέλοντος ένας από εμάς θα καταδιώξει χίλιους. Ας προσφέρουμε λοιπόν τα σώματά μας ως εύοσμη θυσία στο Θεό αγωνιζόμενοι για τη σωτηρία των αδελφών μας. Ας λάβουμε το φωτοστέφανο του μάρτυρα και η Ιστορία θα μας επαινέσει για την αυτοθυσία μας…».

Όταν πάλι άλλοι σύμμαχοι των Βυζαντινών, οι Χαζάροι, λιποτάκτησαν και η δύναμη του στρατεύματος ελαττώθηκε, ο Ηράκλειος συγκάλεσε τα τάγματά του και ανέκραξε·

«Αδελφοί! Ας γνωρίζουμε ότι στον αγώνα αυτόν που διεξάγουμε σύμμαχός μας, που δεν μας εγκαταλείπει ποτέ, είναι ο Θεός και η Υπεραγία Θεοτόκος. Οι άλλοι που μας εγκατέλειψαν στο μέσο του αγώνα θα πεισθούν πολύ γρήγορα ότι η βοήθεια του Θεού σε μας αξίζει απείρως περισσότερο από τη δική τους βοήθεια».

Άξιο ιδιαίτερης προσοχής είναι ότι σε όλες τις ομιλίες ο Ηράκλειος προσφωνεί τους στρατιώτες με τη λέξη «αδελφοί»! Ω! Αυτή και μόνο η λέξη αρκεί να αποδείξει πόσο στενός ήταν ο σύνδεσμος μεταξύ βασιλιά και στρατιώτη. Αληθινά! Μόνο ο Χριστιανισμός συναδελφώνει τους ανθρώπους και κάνει έναν αυτοκράτορα του Βυζαντίου να ονομάζει έναν απλό στρατιώτη «αδελφό». Πότε θα εννοήσουν οι διάφοροι ψευδοδημοκράτες ότι η αληθινή δημοκρατία, το πνεύμα της αλληλεγγύης και της συναδέλφωσης του κόσμου, βρίσκεται μόνο κάτω από το Σταυρό του Κυρίου;
Τα λόγια αυτά του αυτοκράτορα, τα οποία εξέρχονταν θερμά από την καρδιά του, έφεραν θαυμάσια αποτελέσματα. Το φρόνημα των στρατιωτών για τη νίκη αναπτερωνόταν. Ύστερα από μια ομιλία του ένας από τους παλαίμαχους στρατιώτες είπε·

«Βασιλιά! Σήμερα άνοιξες και πλάτυνες την καρδιά μας. Τα λόγια σου ακόνισαν τα ξίφη μας. Τα όπλα μας δεν είναι πλέον άψυχα αλλά ως έμψυχα τα αισθανόμαστε. Μας αναπτέρωσες με τα λόγια σου αλλά και με το ηρωικό σου παράδειγμα. Διότι σε βλέπουμε πάντοτε μπροστά στις μάχες και η καρδιά μας συγκινείται και είμαστε έτοιμοι να εκτελέσουμε κάθε διαταγή σου».

Αλλά ενώ οι στρατιώτες του Ηρακλείου αγωνίζονταν γενναία στα βάθη της Μ. Ασίας, η πρωτεύουσα πολιορκήθηκε ξαφνικά από τα στίφη των Αβάρων, οι οποίοι παρασπόνδησαν και διαμήνυσαν στον πληθυσμό ότι μόνο εάν γίνουν ψάρια και κολυμπήσουν και πουλιά και πετάξουν θα μπορέσουν να σωθούν. Αλλά ο λαός δεν πτοήθηκε. Το παράδειγμα του αυτοκράτορα και των στρατιωτών, που αγωνίζονταν χιλιόμετρα μακριά από την πρωτεύουσα, ενέπνεε ηρωικό φρόνημα. Η μικρή φρουρά της πόλης με τον πατριάρχη Σέργιο προέβαλε άμυνα πρωτοφανή. Δεήσεις θερμές αναπέμπονταν προς το Θεό. Και το θαύμα έγινε. Όπως ο άνεμος αρπάζει τα άχυρα και τα διασκορπίζει, έτσι η οργή του Θεού διεσκόρπισε τους βαρβάρους που πολιορκούσαν την πόλη και η πόλη λυτρωμένη από τα δεινά της έψαλε· «Τη υπερμάχω Στρατηγώ τα νικητήρια…».

Η ΝΙΚΗ

Ο επίμονος επταετής αυτός αγώνας του Ηρακλείου στα όρη και τις πεδιάδες της Μ. Ασίας δεν ήταν δυνατό παρά να φέρει το θαυμάσιο αποτέλεσμά του. Οι στρατιές του εχθρού κάμφθηκαν. Ο Χοσρόης, ο οποίος επί μια εικοσαετία ήταν ο μεγάλος ληστής των λαών της Ανατολής, βρήκε οικτρό τέλος. Ο διάδοχός του Σιρόης έστειλε αντιπροσωπεία στον Ηράκλειο και ζήτησε ειρήνη. Ο Ηράκλειος προέβαλε ως όρους· 1) Να αποδοθεί ο Τίμιος Σταυρός. 2) Να ελευθερωθούν όλοι οι αιχμάλωτοι. 3) Να αποσυρθούν πέρα από τα σύνορα της Βυζαντινής αυτοκρατορίας οι βάρβαροι.
Οι όροι έγιναν δεκτοί και ειρήνη υπογράφτηκε στις 8 Απριλίου του 628. Ταχυδρόμοι μετέδωσαν το χαρμόσυνο άγγελμα στην πρωτεύουσα. Όλος ο λαός, ο οποίος υπέφερε τα πάνδεινα από τους επιδρομείς του Χοσρόη, αισθάνθηκε χαρά ανέκφραστη. Επίσημη δοξολογία τελέστηκε στο μεγαλοπρεπή ναό της του Θεού Σοφίας και από τον άμβωνα αναγνώστηκε η περίφημη επιστολή, την οποία έγραψε από το στρατόπεδο ο νικητής αυτοκράτορας. Η πρωτεύουσα ανέμενε εναγώνια την επάνοδο του νικητή.
Ο αυτοκράτορας, αφού εγκατέστησε φρουρές στα σύνορα και τις διάφορες πόλεις της Μ. Ασίας, αποφάσισε να επιστρέψει στην πρωτεύουσα. Αρχές Σεπτεμβρίου έφτασε στην απέναντι της Κωνσταντινούπολης ακτή του Βοσπόρου. Ο πατριάρχης Σέργιος, ο διάδοχος, οι επίσημοι και ο λαός κρατούσαν κλαδιά ελιάς και λαμπάδες και έψαλλαν στο Θεό ευχαριστήριους ύμνους. Συγκινητική ιδίως ήταν η συνάντηση του αυτοκράτορα με το γιο του, το διάδοχο Κωνσταντίνο, τον οποίο, όταν αναχωρούσε για την εκστρατεία, άφησε παιδί. Τον ξαναέβλεπε νέο 17 ετών. Διαπέρασε το Βόσπορο και εισήλθε θριαμβευτικά στην πρωτεύουσα. Η υποδοχή, την οποία είχαν ετοιμάσει οι κάτοικοι της πρωτεύουσας, ήταν ανώτερη κάθε περιγραφής. Στην όλη πομπή προηγούνταν ο Τίμιος και Ζωοποιός Σταυρός, τον οποίο κρατούσαν χέρια γενναίων παλαίμαχων στρατιωτών. Ποιος είδε το Σταυρό και δεν δάκρυσε και δεν είπε μυστικά και εκφώνως την προσευχή·

«Σῶσον, Κύριε, τὸν λαόν σου καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου· νίκας τοῖς εύσεβέσι κατὰ βαρβάρων δωρούμενος, καὶ τὸ σὸν φυλάττων διὰ τοῦ Σταυροῦ σου πολίτευμα».

(«Σώσε, Κύριες, το λαό σου και δώσε ευλογίες στους κληρονόμους σου· δωρίζοντας νίκες στους ευσεβείς κατά των βαρβάρων, και διαφυλάσσοντας τους πολίτες της Βασιλείας σου με τη δύναμη του Σταυρού σου»).
Μετά το Σταυρό ακολουθούσε ο νικητής αυτοκράτορας και πίσω από αυτόν λαός αναρίθμητος. Η όλη πομπή κατέληξε στο ναό της Αγίας Σοφίας, όπου τελέστηκε δοξολογία.

Η ΥΨΩΣΗ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ

Ο Τίμιος και Ζωοποιός Σταυρός, αφού παρέμεινε επί ένα 6μηνο στο ναό της Αγίας Σοφίας σε κοινή προσκύνηση όλων, αποφασίστηκε να υψωθεί και πάλι στον Κρανίου τόπο, εκεί όπου τον ύψωσε πριν από τρείς και περισσότερους αιώνες αρχικά η αγία Ελένη. Γι’ αυτό τον επόμενο χρόνο ο Ηράκλειος με τον Τίμιο Σταυρό, ο οποίος όπου εμφανιζόταν προκαλούσε ρίγη συγκίνησης, διέσχισε και πάλι τη Μ. Ασία, έφτασε στη Συρία και από εκεί ήλθε στα Ιεροσόλυμα. Αποκατέστησε στο θρόνο του το μάρτυρα πατριάρχη Ζαχαρία, ο οποίος προ 14 ετών συνελήφθη αιχμάλωτος από τους Πέρσες και στις 14 Σεπτεμβρίου ορίστηκε να υψωθεί ο Τίμιος Σταυρός. Πάνδημη νηστεία κηρύχτηκε. Κατά την ημέρα αυτή ο ίδιος ο αυτοκράτορας κρατούσε τον Τίμιο Σταυρό και βάδιζε προς το φρικτό Γολγοθά. Ο κλήρος έψαλλε· «Σῶσον, Κύριε, τὸν λαόν σου…». Απερίγραπτα συγκινητική ήταν η στιγμή, κατά την οποία ο Τίμιος Σταυρός, το σύμβολο της πίστεως και της νίκης, υψώθηκε και πάλι στη θέση του.
Έκτοτε, η 14η Σεπτεμβρίου εορτάζεται μεγαλοπρεπώς σε όλους τους ναούς της Ορθόδοξης Εκκλησίας μας.
Κατά την εορτή αυτή ψάλλεται μεταξύ τόσων άλλων ωραίων ύμνων και ο εξής θεσπέσιος ύμνος, ο οποίος μας δίνει μια ζωηρή εικόνα της άπειρης δύναμης του Σταυρού·

«Σταυρὸς ὁ φύλαξ πάσης τῆς οἰκουμένης· Σταυρός, ἡ ὡραιότης τῆς Ἐκκλησίας· Σταυρός, βασιλέων τὸ κραταίωμα· Σταυρός, πιστῶν τὸ στήριγμα· Σταυρός, ἀγγέλων ἡ δόξα, καὶ τῶν δαιμόνων τὸ τραῦμα».

(«Σταυρός ο φύλακας ολόκληρης της οικουμένης· Σταυρός, η ωραιότητα της Εκκλησίας· Σταυρός, η δύναμη των βασιλέων· Σταυρός, το στήριγμα των πιστών· Σταυρός, η δόξα των αγγέλων, και το τραύμα (η πληγή) των δαιμόνων»).

Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ ΝΙΚΑ

Από την ημέρα κατά την οποία στα Ιεροσόλυμα υψώθηκε ο Τίμιος Σταυρός έχουν παρέλθει 1320 έτη*. Αλλά κατά το μακρό αυτό χρονικό διάστημα ο Τίμιος Σταυρός δεν έπαυσε να νικά. Ποιος θα μπορέσει να απαριθμήσει όλες τις νίκες του Σταυρού;
Άπιστοι! Ελάτε να δείτε την τελευταία νίκη του Σταυρού. Ορισμένα έξαλλα παιδιά της Ελλάδας – αλίμονο! – που γεννήθηκαν μεν στην Ελλάδα, αλλά παρασύρθηκαν από ξένες αντιχριστιανικές διδασκαλίες, έσφιξαν το γρόνθο τους, ύψωσαν τα μάτια προς το γαλανό ουρανό της Πατρίδας μας και φώναξαν· «Κάτω ο Σταυρός». Και αντ’ αυτού ύψωσαν, ως σύμβολο της νέας πίστης τους, άλλο σύμβολο, το οποίο στάζει αίμα· το κόκκινο αστέρι. Αυτό το σύμβολο το ζωγράφισαν στους τοίχους, στις εκκλησίες, παντού. Και για την επικράτηση αυτού προέβησαν σε κακουργήματα στυγερά. Ανατίναξαν γέφυρες, γκρέμισαν σχολεία, ατίμασαν παρθένους, σταύρωσαν ιερείς, άρπαξαν από τις αγκαλιές Ελληνίδων μητέρων χιλιάδες παιδιά. Επιστήμονες της απάτης και του εγκλήματος αναδείχτηκαν. Η εγκληματικότητα και η ασέβειά του υπερέβη κάθε όριο. Ένα τελευταίο όργιό τους· όπως έγραψε το περιοδικό της Αθήνας «Φρουρός», συνέλαβαν στρατιώτες, έκοψαν τα μέλη τους και πάνω τους κόλλησαν… εικόνες της Υπεραγίας Θεοτόκου! Αυτοί είναι οι νεότεροι θεομάχοι Χοσρόες.
Και η Ελλάδα βρέθηκε σε τρομερό κίνδυνο. Πτωχή, ρακένδυτη, άοπλη, αδιοργάνωτη, αιμορροούσα, όπως εξήλθε από την πάλη με τις δύο αυτοκρατορίες του Άξονα, παρουσιαζόταν ως το ευκολότερο θύμα που θα μπορούσε να καταβροχθίσει ο κόκκινος Μινώταυρος. Αλλά η Ελλάδα απέναντι στην παράταξη των αθέων ύψωσε και πάλι τον Τίμιο Σταυρό και επί 3 και πλέον έτη χριστιανοί στρατιώτες και αξιωματικοί, ως άλλοι νέοι Ηράκλειοι, πολέμησαν και αγωνίστηκαν υπέρ της Φυλής.
Δόξα τω Θεώ! Το κόκκινο θηρίο νικήθηκε. Η Ελλάδα αναπνέει. Στο Σταυρό του Κυρίου η Πατρίδα ανακάλυψε όπλο αήττητο, «εν ω έθνη βάρβαρα ήττηνται» («με το οποίο έχουν νικηθεί έθνη βάρβαρα»). Και ποιος θα μπορέσει ποτέ να νικήσει το Σταυρό, τον οποίο έχει στην κορυφή της σημαίας της η Ελλάδα; Ευγνώμονες λοιπόν προς τον Εσταυρωμένο για τις παλιές και νέες νίκες του Ελληνισμού ας ψάλλουμε με κατάνυξη τον ύμνο·

«Ο υψωθείς εν τω Σταυρώ εκουσίως, τη επωνύμῳ σου καινή πολιτεία, τους οικτιρμούς σου δώρησαι, Χριστέ ο Θεός· εύφρανον εν τη δυνάμει σου τους πιστούς βασιλείς ημών, νίκας χορηγών αυτοίς κατά των πολεμίων. Την συμμαχίαν έχοιεν την σην όπλον ειρήνης, αήττητον τρόπαιον».

(«Χριστέ ο Θεός, που υψώθηκες στο Σταυρό εκούσια (με τη θέλησή σου), δώρισε τους οικτιρμούς σου (την ευσπλαχνία σου) στους πολίτες της καινούργιας βασιλείας σου που φέρουν το όνομά σου· δώσε ευφροσύνη (χαρά) στους πιστούς βασιλιάδες (άρχοντές) μας, χορηγώντας τους νίκες κατά των εχθρών. Ας έχουν τη δική σου συμμαχία ως όπλο ειρήνης, ως αήττητο τρόπαιο»).

963 μ.Χ.

Ο ΑΓΙΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ο ΑΘΩΝΙΤΗΣ

ΙΔΡΥΕΙ ΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ

«Τα τε άλλα το Όρος ο Άθως θαυμάζεσθαι άξιον είναι δοκεί μοι, ότι τε προς αέρα κέκραται πάνυ τε ευφυώς και ότι πολλή τινι και παντοδαπή τη χλόη κοσμείται και σφόδρα φιλοτίμως ειπείν εκ του ράστου των εντυγχανόντων την αίσθησιν δεξιούται, και πολλήν ευθύς προβάλλεται την της τέρψεως ηδονήν· και ρει πανταχόθεν ώσπερ εκ θησαυρών το τε εύπνουν της οσμής και το του άνθους εύχρουν, και καθαραίς το πλείστον ομιλεί ταις του ηλίου ακτίσιν· δένδρεσί τε πολυειδέσι κομά και άλση και λειμώνας ποικίλους, έργα χειρών ανθρωπίνων, πλουτεί· και γένει παντοίων ορνίθων περιηχείται· και σμήνη μελιττών εκεί περιτρέχει τα άνθη, και ηρέμα τον αέρα περιβομβεί και τέρψεώς τις πέπλος εντεύθεν υφαίνεται ξένος εκεί και συμμιγής, ουκ ήρος ώρα μόνη, αλλ’ ἐν παντί καιρώ και χρόνω, ομοζυγούντος αεί του των τεσσάρων ωρών κύκλου προς ὁμοίαν τὴν χάριν καὶ ἡδονὴν τῶν ἀνθρωπίνων αἰσθητηρίων· καὶ μάλισθ’ ὅτ’ ἐκ μέσου τοῦ ἄλσους καὶ τῶν φυτῶν ἐκείνων ὄρθριος ἡ τῆς ἀηδόνος ἠχήσασα μουσικὴ συνάδοι τοῖς ἐκεῖ μονάζουσιν εἰπεῖν καὶ συνυμνεῖν τὸν Κύριον· ἔχει γὰρ κἀκείνη καὶ κιθάραν ἐπὶ στήθους ἔνθεόν τινα καὶ ψαλτήριον ἔμφυτον καὶ μουσικὴν ἐναρμόνιον, ἐξ αὐτοσχεδίου περισαλπίζουσαν τοὺς ἀκούοντας πάνυ τοι ἐμμελῶς· καὶ ἅμα πηγαῖς αὐτοφυῶν ὑδάτων ὁ χῶρος ἄρδεταί τε καὶ περιαντλεῖται πολλαῖς· ῥύακες ἀποβλύζοντες ἄλλοθεν ἄλλοι μυρίων γίνονται παῖδες πηγῶν καὶ ἀλλήλοις καὶ λάθρα, κλέπτοντες ὥσπερ τὸν δρόμον, κινοῦνται τὸ ῥεῦμα οἷον ἐπίτηδες καὶ αὐτοὶ σιωπῶντες καὶ διδόντες ἐξουσίαν μακρὰν τοῖς ἐκεῖ μονασταῖς, ἀθόρυβον βίον ἀνύοντας, τὰ πτερὰ τῆς εὐχῆς ἡσυχῇ πρὸς τὸν Θεὸν ἀναπέμπειν, ὅτι καὶ πολλὴν πρὸς ἡσυχίαν παρέχει τὴν εὐφυΐαν τοῖς τὴν οὐράνιον ἐν γῇ μετιέναι ἐθέλουσι πολιτείαν, πρός γε τὴν χορηγίαν τῶν εἰς τροφὴν παντοίων ἐπιτηδείως ἐχόντων ἄφθονον οἴκοθεν οἴκαδε τὸν ἅπαντα χρόνον πορίζεται καὶ ἅμα θαλάσσῃ μακρᾷ στεφανοῦται, πολλῶν ὡς ἐκ κύκλου κομιζούσῃ τὴν χάριν αὐτῷ, παρὰ τοσοῦτον μὴ νῆσον εἶναι καθάπαξ αὐτὸ συγχωροῦσῃ, παρ’ ὅσον ἰσθμῷ τινι μὴ σὺν πόνῳ καρποῦσθαι καὶ τὴν ἕξω χεομένην εἰς μῆκος ἅμα καὶ πλάτος ἤπειρον δίδωσι…».

(«Νομίζω ότι το όρος Άθως είναι άξιο θαυμασμού ανάμεσα στα άλλα και επειδή βρίσκεται σε σημείο που έχει εύκρατο αέρα και επειδή στολίζεται με πολλή και κάθε λογής χλόη και, για να μιλήσω πιο επαινετικά, πολύ εύκολα προκαλεί αίσθηση με όσα έχει, και αμέσως δημιουργεί πολλή ευχάριστη διάθεση· και ρέουν από παντού σαν θησαυρός ευωδιαστές οσμές και πολύχρωμα άνθη, και δέχεται τις καθαρές ακτίνες του ήλιου· έχει ως κόμη του κάθε λογής δένδρα και έχει πλούσια άλση και διάφορα λιβάδια, για τις εργασίες των ανθρώπων· και από παντού αντηχούν φωνές κάθε είδους πτηνών· εκεί και σμήνη μελισσών περιτρέχουν τα λουλούδια και βομβούν ήρεμα γύρω στον αέρα· και από εκεί υφαίνεται ένα παράξενο και πολυσχιδές πέπλο αγαλλίασης, όχι μόνο την εποχή της άνοιξης, αλλά σε κάθε περίσταση και χρόνο, καθώς ο κύκλος των τεσσάρων εποχών πάντα παρέχει χάρη και ευχαρίστηση στις ανθρώπινες αισθήσεις· και προπάντων όταν μέσα από το δάσος και τα φυτά εκείνα η πρωινή μουσική του αηδονιού που κελαηδά συνάδει με τις προσευχές και τους ύμνους των μοναχών προς τον Κύριο· γιατί έχει κι εκείνο μια θεϊκή κιθάρα στο στήθος του και ψαλτήριο έμφυτο και μουσική αρμονική, σαλπίζοντας αυτοσχέδιο τραγούδι σ’ αυτούς που ακούν· και ταυτόχρονα ο χώρος ποτίζεται με πολλές φυσικές πηγές και αντλείται νερό από αυτές· ρυάκια που αναβλύζουν από αλλού προερχόμενα από άλλες πηγές και με τρόπο κρυφό, σαν να κλέβουν δρόμο, κινούνται στο ρεύμα σιωπηρά δίνοντας την ευκαιρία σε όσους μονάζουν εκεί, διανύοντας μια ζωή χωρίς θορύβους, να αναπέμπουν με ησυχία τα φτερά της προσευχής προς το Θεό, καθώς παρέχεται η δυνατότητα για ήσυχη σκέψη σ’ αυτούς που θέλουν να φτάσουν στην ουράνια πολιτεία, και όσον αφορά τον ανεφοδιασμό τροφών τα πάντα εξασφαλίζονται όλο το χρόνο άφθονα από την πατρίδα και ταυτόχρονα στεφανώνεται με μακριά θάλασσα, δίνοντας κυκλικά μία χάρη, αν και δεν είναι νησί, όπως ήταν παλιότερα, παρά περισσότερο κάτι σαν ισθμός αφού χωρίς πολύ κόπο γίνεται ο ανεφοδιασμός και έχει επικοινωνία με την ηπειρωτική χώρα σε όλο το μήκος και το πλάτος της…»)

(Νικηφόρος Γρηγοράς)

ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ

ΕΟΡΤΕΣ ΧΙΛΙΕΤΗΡΙΔΑΣ

Δημοσιεύτηκε στο υπ. αρίθμ. 267/1963 φύλλο του περιοδικού «Χριστιανική Σπίθα», με την ευκαιρία της χιλιετηρίδας του Αγίου Όρους.

Από την ημέρα που ο άγιος Αθανάσιος ο Αθωνίτης έθεσε τα θεμέλια της πρώτης ιεράς μονής του Αγίου Όρους, της Μεγίστης Λαύρας, παρήλθαν χίλια χρόνια. Το γεγονός αυτό, ύψιστης θρησκευτικής και ταυτόχρονα εθνικής σημασίας για την προσφιλή μας Πατρίδα, στην επικράτεια της οποίας ανήκει το Άγιον Όρος, θεωρήθηκε σκόπιμο, μετά από σύμφωνη απόφαση Εκκλησίας και Πολιτείας, να εορταστεί πανηγυρικά. Έτσι διοργανώθηκαν οι εορτές της χιλιετηρίδας του Αγίου Όρους. Εκατομμύρια διατέθηκαν από το δημόσιο κορβανά. Δρόμοι διανοίχτηκαν για να διέλθουν τα αυτοκίνητα των επισήμων. Είδη πολυτελείας μεταφέρθηκαν. Πλοία ναυλώθηκαν. Εκατοντάδες δωρεάν εισιτήρια δόθηκαν. Βασιλιάς και πατριάρχης συναντήθηκαν, υπενθυμίζοντας ιστορικές στιγμές της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Αρχιεπίσκοποι και μητροπολίτες, αντιπρόσωποι ομόδοξων και ετερόδοξων Εκκλησιών, θεολόγοι Ανατολής και Δύσης, δημοσιογράφοι, φωτορεπόρτερς και ένας κόσμος ολόκληρος, ετερόκλητος μετέβη στο Άγιον Όρος για να εορτάσει το μεγάλο γεγονός.
Ρωτούμε· εορτάστηκε όπως έπρεπε και άξιζε το γεγονός; Αναζωογονήθηκε η φλόγα της Ορθοδοξίας; Αναζωπυρώθηκε το χάρισμα της κατά Χριστόν αγαμίας; Θερμάνθηκαν οι καρδιές προς θείο έρωτα; Να απαντήσουμε εμείς στα ερωτήματα αυτά; Απάντησαν όσοι παρακολούθησαν τις εορτές και τις έκριναν από ανώτερη σκοπιά. Ορθόδοξος στοχαστής, διακρινόμενος για την προσήλωσή του στις παραδόσεις της Ορθοδοξίας, λάτρης, μπορούμε να πούμε, του Αγίου Όρους, σε ειδικό άρθρο του που δημοσιεύτηκε σε καθημερινή εφημερίδα της Αθήνας έγραψε χαρακτηριστικά ότι οι περισσότεροι από αυτούς που μετέβησαν στις εορτές του Αγίου Όρους «μόσχοι μετέβησαν και βούβαλοι επέστρεψαν». Γιατί; Γιατί οι εορτές της χιλιετηρίδας έλαβαν το χαρακτήρα μιας ευχάριστης εκδρομής, την οποία κάποιος θα νόμιζε ότι διοργανώνει ένα από τα πολλά τουριστικά γραφεία της πρωτεύουσας. Έλειπε, όπως ορθά παρατηρήθηκε, το ένα, το πολυτιμότερο από όλα. Έλειπε η δέουσα πνευματική προπαρασκευή, έλειπε το πνευματικό εκείνο αισθητήριο, δια του οποίου διεισδύει κάποιος στον άγνωστο εκείνο κόσμο της υψηλής θεωρίας των θείων πραγματικοτήτων. Μάταια παίζεται η λύρα σε αγέλη γαϊδουριών, για τα οποία η ύψιστη επιθυμία είναι ο άφθονος σανός…

ΠΟΙΟ ΤΟ ΠΑΡΟΝ;

Με αφορμή τις εορτές της χιλιετηρίδας πλείστα όσα γράφτηκαν σε εφημερίδες και περιοδικά. Εάν κάποιος είχε την υπομονή να συγκεντρώσει όλα τα σχετικά δημοσιεύματα, θα σχημάτιζε ογκωδέστατο τόμο. Οι περισσότεροι ασχολήθηκαν με το παρελθόν του Αγίου Όρους. Νοστάλγησαν το Βυζάντιο. Έκαψαν άφθονο λιβάνι. Μίλησαν ως καλλιτέχνες και αρχαιολόγοι. Το παρόν όμως του Αγίου Όρους δεν θέλησαν να το θίξουν. Ποια, δηλαδή, η σημερινή κατάσταση του Αγίου Όρους από ηθική, θρησκευτική και εκκλησιαστική άποψη; Υπάρχουν ελπίδες για τη συνέχεια, όχι απλώς για τη συνέχεια, αλλά και για ένα λαμπρό μέλλον, αντάξιο του ένδοξου παρελθόντος; Η μήπως αυτοί που ήδη μονάζουν στο Άγιον Όρος, εξαιτίας της φοβερής αποστασίας των καιρών μας, είναι γραμμένο στα βιβλία του Θεού γραμμένο να είναι οι τελευταίοι μοναχοί, οι οποίοι ως άλλος Κωνσταντίνος Παλαιολόγος θα σημάνουν τα τελευταία σήμαντρα της αγιορείτικης ζωής;… Ιδού ερωτήματα φλέγοντα, που ζητούν απάντηση.
Να απαντήσουμε εμείς στα ερωτήματα αυτά; Η «Σπίθα», η μικρή αυτή εφημερίδα, η οποία κατά το εικοσαετές διάστημα της έκδοσής της ήλεγξε ανώνυμα, αλλά και επώνυμα, διεφθαρμένες καταστάσεις, ιδέες και ρεύματα αντίθετα προς το Χριστιανισμό, αλλά ήλεγξε και πρόσωπα ακόμη, οσονδήποτε υψηλά και εάν στέκονταν στην Πολιτεία και την Εκκλησία, κάθε φορά που τα πρόσωπα με τα λόγια και τις πράξεις τους δημοσίως σκανδάλιζαν το λαό, η «Σπίθα», στην προκειμένη περίπτωση του Αγίου Όρους, σιώπησε. Γιατί ο συντάκτης της στάθηκε και στέκεται με δέος απέναντι στο Άγιον Όρος. Και πώς να μη σταθεί κανείς με θρησκευτικό δέος; Όταν κάποιος αναλογιστεί τις θρησκευτικές και εθνικές ακόμη υπηρεσίες, τις οποίες κατά το παρελθόν πρόσφερε στην Πατρίδα μας ο τόπος αυτός· όταν κανείς αναλογιστεί το φωτεινό νέφος των οσίων, οι οποίοι κατά την υπερχιλιετή ιστορία έζησαν «ἐν ὀπαῖς καὶ σπηλαίοις» («στις τρύπες και τις σπηλιές») του Αγίου Όρους μια ζωή όντως υπεράνθρωποι, ως επίγειο άγγελοι με σάρκα, σε ανθρώπινο σώμα· όταν κανείς αναλογιστεί ότι από αυτούς τους οσίους και μάρτυρες, των οποίων τα ονόματα είναι γραμμένα «ἐν βίβλῳ ζωῆς» («στο βιβλίο της ζωής»), εβδομήντα έξι (76), οι πιο γνωστοί για τη ζωή τους, το όσιο, το μαρτυρικό τέλος και τα θαύματά τους, έχουν αναγνωριστεί ως άγιοι και εορτάζονται στην Ορθόδοξη Εκκλησία, και ναοί έχουν ανεγερθεί επ’ ονόματί τους στον κόσμο και λιτανείες και πανηγύρεις τελούνται· όταν κανείς αναλογιστεί ότι και σήμερα, παρόλη την παρακμή της μοναχικής ζωής, υπάρχουν ακόμη, δόξα τω Θεώ, υπέροχοι χαρακτήρες μοναχών, αληθινοί ασκητές, που ως «πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ» ζουν στους κρημνώδεις βράχους του Αγίου Όρους· όταν κάποιος αναλογιστεί όλα αυτά, δεν μπορεί παρά να καταληφθεί από δέος, όπως εκείνος ο οποίος στέκεται στους πρόποδες βουνού και ατενίζει την πανύψηλη κορυφή. Η γλώσσα και η γραφίδα σταματούν, διστάζουν να προχωρήσουν σε έλεγχο. Ιδού ο λόγος, ο βαθύτερος λόγος, για τον οποίο η «Σπίθα» βασιλιάδες και πατριάρχες έχει ελέγξει, καμία όμως μέχρι τώρα ελεγκτική λέξη δεν έγραψε για το Άγιον Όρος. Τήρησε σιγή.
Αλλά τώρα, νομίζουμε, έφτασε ο καιρός να λύσουμε τη σιωπή μας και να πούμε και περί του Αγίου Όρους ορισμένες αλήθειες, οι οποίες, παρόλη τη λύπη που ενδέχεται να προξενήσουν σε κάποιους, θα γίνουν, ελπίζουμε, αφορμή για μια βαθύτερη έρευνα, και κάποια βοήθεια για να λυθεί το μεγάλο και ακανθώδες πρόβλημα, όπως το παρουσιάζει η σύγχρονη κατάσταση του Αγίου Όρους. Πριν όμως η γραφίδα μας στάξει… κάποιες μικρές σταγόνες πικρής αλήθειας, θα προσφέρουμε στους φίλους αναγνώστες, λαϊκούς και μοναχούς, κάποια αναψυχή, κάποια ποτήρια γλυκύτητας, τα οποία το ίδιο το Άγιον Όρος μας δίνει προς πνευματική ευφροσύνη όλων μας. Κατά την πραγμάτευση δηλαδή του θέματος, προτού εισέλθουμε προς το παρόν στην εξέταση της σύγχρονης κατάστασης, θα δούμε το Άγιον Όρος έξω από την παροδικότητα, που δημιουργούν οι δυσμενείς σημερινές συνθήκες, θα του δούμε πρώτα από άποψη φυσικού και πνευματικού περιβάλλοντος.

Α΄ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

«Το περιβόλι της Παναγίας»

Όπως είναι γνωστό, το Άγιον Όρος γεωγραφικώς βρίσκεται στη Μακεδονία, στη χερσόνησο της Χαλκιδικής. Αυτή σχίζεται σε τρεις μικρότερες χερσονήσους, οι οποίες βαίνοντας παράλληλα εισχωρούν σε αρκετό μήκος μέσα στο Αιγαίο πέλαγος. Στην πιο ανατολική από αυτές, η οποία σαν σκοπός φυλάει το Αιγαίο και ατενίζει προς τη Μ. Ασία στην έξοδο των Δαρδανελλίων, γι’ αυτό και ονομάστηκε φάρος του Αιγαίου και Γιβραλτάρ της Ελλάδας, βρίσκεται το κρατίδιο, η αυτόνομη Αγιορείτικη Πολιτεία, η οποία καταλαμβάνει ολόκληρη σχεδόν τη χερσόνησο.
Ο Ξέρξης, για να θυμηθούμε λίγο και κάτι από την Ιστορία, εκστρατεύοντας κατά της Ελλάδας και επειδή φοβόταν να διέλθει από το ακρωτήριο της μικρής αυτής χερσονήσου, το οποίο με τα άγρια κύματά του είχε γίνει ο τάφος των 300 τριήρεων του στόλου του Μαρδόνιου, στην αρχή της χερσονήσου στο στενότερό της σημείο άνοιξε διώρυγα, για να περάσει ο δικός του στόλος. Ο ισθμός, που άνοιξε το βαθύ αυλάκι της διώρυγας εκείνης, με τη ροή του χρόνου εξαφανίστηκε και σήμερα κατάφυτη κοιλάδα, όμοια με την κοιλάδα των Τεμπών, καταλαμβάνει τη θέση του ισθμού, ο οποίος, αν διασωζόταν και εμβαθυνόταν με τη σύγχρονη μηχανική επιστήμη, θα διαχώριζε τελείως το Άγιον Όρος από την ξηρά και θα μετέβαλε το Άγιον Όρος σε νησί. Περνώντας την κοιλάδα αυτή φτάνεις στα σύνορα της ιδιότυπης Πολιτείας, στην οροθετική γραμμή, η οποία χωρίζει τον κόσμο της μοναχικής ζωής και πολιτείας από τον έξω «κόσμο». Εισέρχεσαι πλέον στον ιερό χώρο, τον οποίο η γλώσσα των αγιορειτών ονόμασε «κήπο της Θεοτόκου», «περιβόλι της Παναγίας».
Και όντως το Άγιον Όρος είναι κήπος. Κήπος ωραιότατος. Τα φυσικά κάλλη του τόπου αυτού κρατούν έκθαμβο τον επισκέπτη. Από τις πολλές περιγραφές επισκεπτών δημοσιεύουμε εδώ περικοπές από τα συγγράμματα δοκίμων συγγραφέων, παλαιότερων και νεότερων, οι οποίοι, μετά την επίσκεψή τους στο Άγιον Όρος, με τη γραφίδα τους περιέγραψαν ζωηρά τα φυσικά του κάλλη.

Περιγραφές συγγραφέων

Έτσι, ο Νικηφόρος Γρηγοράς, βυζαντινός ιστορικός που ήκμασε κατά τον 14ο αιώνα, δίνει περιγραφή, της οποίας μία περικοπή παραθέτουμε σε ελεύθερη μετάφραση. «Το Άγιον Όρος, ο Άθως – λέει- εκτός των άλλων λόγων που πρέπει να θαυμάζεται, άξιο, νομίζω, είναι να θαυμάζεται, γιατί και ο αέρας που πνέει εκεί είναι καθαρός και όλα τα είδη των χόρτων εκεί φυτρώνουν και στολίζουν σαν τάπητες τη γη και έτσι ευθύς εξ αρχής ο επισκέπτης διατίθεται με ευμένεια. Από όλες τις πλευρές είναι ευχάριστο μέρος. Ευχάριστες οσμές εξέρχονται σαν από μυστικά θησαυροφυλάκια της φύσης, ποικιλία ευωδιών, η οποία μαζί με την ποικιλία των χρωμάτων των λουλουδιών ευφραίνει και αναζωογονεί τους επισκέπτες. Δάση που αποτελούνται από διάφορα δένδρα, λιβάδια και κήποι που καλλιεργούν χέρια ανθρώπων, να ένα άλλο ευχάριστο θέαμα. Πτηνά διασχίζουν τον αέρα, σμήνη μελισσών που περιτρέχουν και βομβούν, να ένα άλλο ευχάριστο θέαμα. Αλλά τι να πει κανείς για τη μουσική εκείνη που ακούγεται, μουσική που προέρχεται από τη φωνή του αηδονιού; Το αηδόνι, το οποίο συμψάλλει με τους εκεί μοναχούς, έχει στο στήθος του κάποια κιθάρα που του έδωσε ο Θεός, για να ψάλλει εναρμόνια μουσική. Και εκτός της φωνής του αηδονιού και κάποια άλλη φωνή ακούγεται, η οποία καταθέλγει τους επισκέπτες· είναι η φωνή του νερού που τρέχει και κελαρύζει. Διότι άφθονα είναι εκεί τα νερά. Σχηματίζουν ρυάκια. Αναπηδούν από τα βάθη της γης. Συνοδοιπορούν και συμψάλλουν και αυτά με τους μοναχούς. Εκεί από τα δένδρα και τα φυτά, από τους κήπους και τα λιβάδια άφθονα έχουν τα προς το ζην οι μονάζοντες. Και μαζί με τη θαυμάσια θέα που παρέχει η ξηρά, ιδού και η θάλασσα, η οποία από παντού περικυκλώνει τη στενόμακρη χερσόνησο, πλην του ισθμού του Ξέρξη, έρχεται και αυτή να δώσει το δικό της χρώμα και να συμπληρώσει τη συνολική εικόνα του Αγίου Όρους… Αυτή η γη, που ταπείνωσε το υπερήφανο φρόνημα των βαρβάρων της Ανατολής, που έρχονταν για να κατακτήσουν την Ελλάδα και τον κόσμο ολόκληρο, εξακολουθεί και σήμερα να μεταδίδει με τη ζωή των μοναχών το αναγκαιότατο κήρυγμα της αρετής, το κήρυγμα της μοναχικής ζωής, το κήρυγμα της ταπείνωσης ενώπιον του παντοδύναμου Θεού…».
Παρόμοιο ύμνο για τα φυσικά κάλλη του Αγίου Όρους ψάλλει και ο δάσκαλος του Γένους, ο Ευγένιος Βούλγαρης (1716 – 1806), ο διευθυντής της περίφημης Αθωνιάδος Ακαδημίας. Από τους νεότερους μάλιστα συγγραφείς ο αγιογράφος και εκλεκτός λογοτέχνης Φώτης Κόντογλου ως εξής περιγράφει το άκρο της χερσονήσου· «Ψηλά στο χείλος των τεράστιων βράχων, οι οποίοι βυθίζονται απότομα στη θάλασσα, αιωρούνται σχεδόν οι κήποι και οι μικροί ελαιώνες των χαμηλότερων κελλιών, όπως οι κρεμαστοί (κήποι) της Βαβυλώνας. Κάτω στα θεμέλιά τους, μέσα από τα σκοτεινά νερά, αναδύονται τεράστιες αψίδες στη σειρά, πελώρια και σκοτεινά σπήλαια, εντός των οποίων ζουν θαλάσσια τέρατα, φώκιες και άγρια θαλασσοχελίδονα. Πολλές φορές, όταν ο καιρός είναι νότιος και θυελλώδης, τα κύματα σκεπάζουν το χαμηλό νησύδριο του Αγίου Χριστοφόρου, το οποίο βρίσκεται μπροστά από τη Σκήτη, και οι αφροί τους ραντίζουν τους κήπους τους. Τότε σείεται ολόκληρος ο βράχος».
Ο μακαρίτης καθηγητής Ν. Λούβαρης, ο οποίος κατ’ επανάληψη επισκέφτηκε το Άγιον Όρος, στο βιβλίο του «Άθως, η πύλη του Ουρανού», έκθαμβος μπροστά στο μεγαλείο όλης της χερσονήσου γράφει τα εξής· «Από κάθε κορυφή λόφου που φτάνουμε χαιρετούμε τη θάλασσα, τη σειρά των αγριωπών κάβων, τους κομψούς όρμους, τις αμφιθεατρικές ακτές, που στολίζουν καστανιές, ελιές και κυπαρίσσια. Το βαθύ σεμνό τόνο αυτής της μουσικής μορφών και χρωμάτων συμπληρώνει το σιωπηλό δάσος των καστανιών, ατελείωτο, ακίνητο, ημισκότεινο. Πελώριοι, πανύψηλοι κορμοί, διαδεχόμενοι ο ένας τον άλλο σε μυστηριώδη βάθη, στολίζονται με πυκνά στεφάνια, τα οποία αδιείσδυτα από το φως του ήλιου, δημιουργούν την εντύπωση απέραντου θόλου, που βαστάζουν οι ευθυτενείς εκείνοι κίονες των αιωνόβιων δένδρων. Ένας αληθινός καθεδρικός ναός, αχειροποίητος και υποβλητικός, που συναρπάζει προς τα πάνω την ψυχή, όπως οι γοτθικοί ναοί της Δύσης. Αποτέλεσμα του υπερδύναμου όγκου και του απρόσιτου ύψους του είναι ότι εμβάλλει στην ψυχή το φόβο και συγχρόνως μας έλκει προς τον εαυτό του, μας μεταδίδει κάτι από την ορμή του και μας παρασύρει μαζί του προς τον ουρανό».

Το ιερό άνθος

Μέσα στο μακάριο αυτό τόπο, που ο καθαρός αέρας δεν αφήνει να αναπτυχθούν τα φθοροποιά μικρόβια των ποικίλων ασθενειών, δεν είναι καθόλου απίστευτο εκείνο, το οποίο σημειώνουν αρχαίοι συγγραφείς, ότι δηλαδή οι παλαιοί κάτοικοι της ευλογημένης αυτής χερσονήσου ήταν οι μακροβιότεροι όλων των Ελλήνων.
Και κάτι άλλο περίεργο· στους απόκρημνους βράχους του Άθωνα φύεται ένα μοναδικό άνθος, που ονομάζεται «ιερό», «λεπτό, ανοιχτό θαλασσί άνθος, με μεταφυσική ευωδία», σαν εκείνο το άλλο μοναδικό άνθος, το οποίο είναι γνωστό ως «εντελβάις» και φυτρώνει στις χιονοσκεπείς κορυφές των Άλπεων. Το ιερό λουλούδι του Άθωνα ήταν άλλοτε περιζήτητο και το πουλούσαν πολύ ακριβά στις αγορές της Μόσχας. Γι’ αυτό το λόγο και νεαροί Ρώσοι μοναχοί, από τους οποίους τότε ήταν γεμάτο το Άγιον Όρος, ανέβαιναν στους απόκρημνους εκείνους βράχους, για να κόψουν το λουλούδι, και όχι λίγοι από τους ορειβάτες αυτούς μοναχούς και καταγκρεμνίζονταν στο χάος. Σκοτώνονταν για ένα άνθος! Αλλά υπάρχουν άλλα πιο ευωδιαστά, αμάραντα και αιώνια άνθη απ’ ότι αυτά τα φυσικά άνθη. Για να συλλέξει κανείς αυτά τα λουλούδια, πρέπει να γίνει ορειβάτης του πνεύματος και να ανέλθει στις κορυφές των βουνών, των θείων αρετών, ακούγοντας τη θεϊκή πρόσκληση· «Εἰς τὰ ὄρη, ψυχή, ἀρθῶμεν, ὅθεν βοήθεια ἥξει» («Στα βουνά ας ανυψωθούμε, ψυχή, απ’ όπου θα καταφτάσει βοήθεια»).
Τέλος, ως επιστέγασμα των περιγραφών, με τις οποίες υμνείται το φυσικό κάλλος του Αγίου Όρους, σαν το περισσότερο εξαιρετικό, σπάνιο, μοναδικό ας θέσουμε τους εξής στίχους του δικού μας ποιητή Παν. Σούτσου·

«Κρυσταλλωμένε Άθωνα! Το ύψος σου θαυμάζω
και βλέποντάς σε τη δεξιά του Πλάστου σου δοξάζω.
Το φως λαμβάνει τ’ ουρανού η κορυφή σου η πρώτη,
και στου Άδη φτάνουνε τα πόδια σου τα σκότη.
Διάδημα αδαμάντινο την κορυφή σου στέφει,
τα δάση έχεις ζώνη σου και κόμη σου τα νέφη.
Η αστραπή το βλέμμα σου, ο χείμαρρος φωνή σου
και ανεμοστρόβιλος η βροντερή πνοή σου».

Β΄ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Ο καθαρός αέρας, τα διαυγή και κελαρυστά νερά, τα ποικίλα φυτά και λουλούδια, τα λιβάδια και οι κήποι, τα παρθένα δάση, τα σμήνη των μελισσών και των ωδικών πουλιών, οι απόκρημνοι βράχοι, η χιονοσκεπή κορυφή του Άθωνα, η θάλασσα που περιβάλλει τη χερσόνησο αποτελούν το φυσικό περιεχόμενο ή περιβάλλον του Αγίου Όρους. Αλλά ποιο είναι το πνευματικό περιεχόμενο ή περιβάλλον;
Το πνευματικό περιβάλλον του Αγίου Όρους το αποτελούν άψυχα και έμψυχα. Ας κάνουμε εκ των προτέρων μια παρατήρηση. Υπάρχουν στο Άγιον Όρος άψυχα, τα οποία, αν τα δούμε και τα μελετήσουμε με ευλάβεια, είναι πιο ζωντανά από πολλά έμψυχα, όπως υπάρχουν και έμψυχα εκεί που δεν διαφέρουν από τα νεκρά παρά μόνο σε αυτό, στο ότι έχουν όνομα ότι ζουν…
Το πνευματικό περιβάλλον του Αγίου Όρους συνιστούν τα εξής στοιχεία:

Τα ιερά λείψανα

1. Οι νεκροί. Οι νεκροί; Ναι! Οι νεκροί. Αυτοί εξασκούν τεράστια επιρροή στους ζωντανούς. Αλλά ποιοι νεκροί; Αυτοί που στο όνομα του Κυρίου με οσιότητα τελείωσαν τον επίγειο βίο τους. Τα σκηνώματα αυτών, τα οστά, την ιερή σκόνη φιλοξενεί η γη της ιερής χερσονήσου μέχρι τη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού, όταν η αρχαγγελική σάλπιγγα θα σαλπίσει και οι νεκροί θα εγερθούν από τα μνημεία τους. Αναμνήσεις νεκρών είναι τα ιερά λείψανα οσίων, μαρτύρων, παλαιοτέρων και νεοτέρων, πατέρων και διδασκάλων της Εκκλησίας. Πουθενά στην ελληνική γη – γιατί όχι και στον κόσμο ολόκληρο;- δεν υπάρχει τόσο πλήθος ιερών λειψάνων όσο στο Άγιον Όρος. Δεν υπάρχει ιερή μονή, σκήτη και κελλί που να μην επιδεικνύει ως θησαυρούς ανεκτίμητης αξίας λείψανα αγίων. Αλλά είναι όλα εκεί τα λείψανα αληθινά; ρωτούν σήμερα πολλοί. Γιατί υπάρχουν δύσπιστοι, οι οποίοι απορούν πώς τόσο πλήθος λειψάνων έχει συγκεντρωθεί στο Άγιον Όρος. Αλλά κάποιος θα μπορούσε να ανοίξει την εκκλησιαστική ιστορία και να δει ποια κατά τους πρώτους χρόνους του Χριστιανισμού τιμή αποδιδόταν στα ιερά λείψανα των μαρτύρων, πάνω στα οποία θεμελιώνονταν και θεμελιώνονται μέχρι σήμερα τα ιερά θυσιαστήρια των Ναών· ακόμη θα μπορούσε να λάβει υπ’ όψιν το γεγονός ότι οι μοναχοί κατά τα ένδοξα χρόνια της Βυζαντινής αυτοκρατορίας περιοδεύοντας ως ιεραπόστολοι με επιμέλεια περισυνέλεγαν οτιδήποτε υπενθύμιζε τη διάβαση των αγίων και των μαρτύρων από τον κόσμο και το μετέφεραν με χαρά και αγαλλίαση στις Μονές της μετανοίας του ως πολύτιμο κειμήλιο, όπως και το άλλο γεγονός ότι μετά την πτώση και διάλυση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας πλείστα όσα λείψανα ιερείς και λαϊκοί τα εμπιστεύτηκαν, σαν σε ασφαλή τράπεζα, στις Ιερές Μονές. Τότε η απορία πώς τόσα ιερά λείψανα έχουν συγκεντρωθεί στο Άγιον Όρος, θα διαλυόταν. Οι ευλαβείς μοναχοί ήταν συλλέκτες ιερών λειψάνων. Αλλά οι άνθρωποι του σήμερα, που ζουν στον αιώνα αυτό της ύλης και των πιο περίεργων και περιττών ενασχολήσεων, είναι μανιώδεις συλλέκτες διαφόρων ευτελών, ευτελέστατων αντικειμένων, όπως οι γραμματοσυλλέκτες, οι οποίοι είναι πρόθυμοι να δώσουν ολόκληρη περιουσία για να αγοράσουν ένα σπάνιο παλαιό γραμματόσημο. Το να περισυλλέγεις γραμματόσημα Αργεντινής και Βενεζουέλας θεωρείται σπουδαίο, αλλά το να περισυλλέγεις ιερά λείψανα αναμφισβήτητης γνησιότητας από τους τόπους των μαρτυρίων και των ασκήσεων των αγίων ανδρών και γυναικών μυκτηρίζεται σήμερα ως ενέργεια ανθρώπων καθυστερημένων… Αυτοί οι άνθρωποι, αν είχαν εξουσία, θα παρέδιδαν στη φωτιά όλα ανεξαιρέτως τα ιερά λείψανα, αλλά θα επαναστατούσαν σαν άγρια θηρία εάν τολμούσε κανείς να κατακαύσει μια σπάνια συλλογή γραμματοσήμων τους. Αλίμονό σου, κόσμε!
Η φωνή που προέρχεται από τα κοιμητήρια των αγίων και των ιερών λειψάνων, φωνή αιωνιότητας, φωνή που διδάσκει πώς πρέπει να ζει και να πεθαίνει ο άνθρωπος, εξακολουθεί να είναι συγκλονιστική για τις ψυχές εκείνες, στις οποίες το κανδήλι της πίστης καίει ακόμη το ιλαρό της φως.
Όποιος θέλει να δει ποια ιερά λείψανα φυλάσσονται σε καθεμία από τις Ιερές Μονές του Αγίου Όρους, ας μελετήσει το βίο του ιερομονάχου Γερβασίου της Ιβηρικής σκήτης του Προδρόμου, με τον τίτλο «Προσκυνητάρι του Αγίου Όρους» (Βιβλιοπωλείο Σάββα ιερομονάχου, Καρυές, Άγιον Όρος 1949).

Οι εικόνες

2. Οι εικόνες. Το Άγιον Όρος έχει πλήθος εικόνες βυζαντινής τέχνης, εικόνες τις οποίες ζωγράφισαν χέρια ασκητών, πιστών τέκνων της Ορθόδοξης πίστεως. Για τους ζωγράφους αυτούς, οι οποίοι ζωγράφισαν τις ωραιότερες εικόνες των Ι. Μονών, που προκαλούν θρησκευτικό δέος και κατάνυξη στους προσκυνητές, η ζωγραφική δεν ήταν επάγγελμα, αλλά αποστολή. Πριν πιάσουν το πινέλο και αρχίσουν να ζωγραφίζουν, προετοιμάζονταν πνευματικά. Νήστευαν, προσεύχονταν, μελετούσαν τις Γραφές και τους βίους των αγίων. Αναμείγνυαν τα δάκρυά τους με χρώματα. Στους ζωγράφους αυτούς με βαθιά συναίσθηση της τέχνης έχουν εφαρμογή οι εξής λόγοι νεότερου φιλοσόφου· « Για να ζωγραφίζει κανείς, λέει, το Χριστό χρειάζεται ερημικές ώρες, ερημικές ημέρες, ερημικά χρόνια. Πρέπει να είναι μόνος με τον εαυτό του, μόνος με το Θεό του, να αγιάζει καθημερινά τον εαυτό του, να είναι απαλλαγμένος από καθετί το ευτελές και ταπεινό. Τότε κατέρχεται στην ψυχή του το Άγιο Πνεύμα, τότε αναπαύεται μέσα στο αιώνιο και βλέπει και νιώθει το Λυτρωτή» .
Από τα ταπεινά εργαστήρια του Αγίου Όρους προήλθαν έξοχα δημιουργήματα, εικόνες βυζαντινής τέχνης, κάποιες από τις οποίες, όπως λέγει ένας δόκιμος αγιογράφος των ημερών μας, είναι «ανεπανάληπτης μοναδικότητας», δηλαδή, είναι εικόνες, τις οποίες δε θα μπορέσει κανείς άλλος να υπερβεί στην έκφραση.
Οι εικόνες αυτές της Ορθοδοξίας, όπως ορθά παρατήρησε κάποιος, ήταν τα μοναδικά βιβλία του αγράμματου λαού μας στον καιρό της Τουρκοκρατίας. Ο επισκέπτης τότε του Αγίου Όρους, ο οποίος είχε μέσα στο στήθος του σπινθήρα ευσέβειας, όταν εισερχόταν στους ναούς και έβλεπε στους τοίχους να ζωγραφίζεται σε αλλεπάλληλες εικόνες η ζωή του Χριστού, της Παναγίας, των αγίων και των μαρτύρων της πίστεως, διδασκόταν και φρονηματιζόταν. Οι αγράμματοι ρωτούσαν τους μοναχούς τι σήμαιναν τα όσα ζωγράφιζαν στις εικόνες και οι μοναχοί, λαμβάνοντας αφορμή από τις εικόνες, παρέδιδαν στους προσκυνητές θαυμάσιο μάθημα Ορθόδοξης κατήχησης, πράγμα που έμενε ανεξίτηλο εντός της καρδιάς των διδασκομένων. Ορισμένες μάλιστα εικόνες, με τις οποίες εικονίζονται ζωηρά το τέλος του κόσμου, η μέλλουσα κρίση, όπως και οι τιμωρίες των ανθρώπων εκείνων, οι οποίοι διέπραξαν στη ζωή τους βαρύτατα αμαρτήματα, θανάσιμα αμαρτήματα, χωρίς ποτέ γι’ αυτά να χύσουν ένα δάκρυ μετανοίας, οι εικόνες αυτές έκαναν βαθιά εντύπωση στους προσκυνητές και ο θείος φόβος εμφυτευόταν στις καρδιές τους. Έτσι η πίστη και η ηθική διδάσκονταν με τις εικόνες.
Αλλά όχι μόνο άριστα εποπτικά μέσα Ορθόδοξης διδασκαλίας ήταν και είναι οι εικόνες, όσες ζωγραφίζονται με τις οδηγίες της θείας τέχνης, αλλά και ιδιαίτερη χάρη έχουν. Ναι! Όσοι προσέρχονται και ασπάζονται ευλαβώς τις ιερές εικόνες, αυτών ο νους και η καρδιά, δια των ορατών αυτών μέσων, αναπτερώνονται και ανεβαίνουν στα ύψη. Οι ευλαβείς προσκυνητές βλέπουν νοερά τα ιερά πρόσωπα, των οποίων τις εικόνες ασπάζονται, και τα παρακαλούν με πίστη, όπως θα τα παρακαλούσαν, εάν ζούσαν στα χρόνια, κατά τα οποία έζησαν με τη σάρκα τους πάνω στη γη οι άγιοι και ο αρχηγός των αγίων, ο Χριστός, ο οποίος αν και ήταν αόρατος Θεός, όταν έγινε άνθρωπος, έγινε ορατός και συναναστράφηκε τους ανθρώπους. Αυτός που αρνείται την εικονογράφηση του Χριστού θα καταλήξει και στην άρνηση του θείου μυστηρίου της ενανθρωπήσεως. Η πίστη είναι και η δύναμη η οποία θαυματουργεί και διαμέσου των εικόνων. Χωρίς την πίστη που ενεργείται μέσα στην αγάπη καμιά ωφέλεια δεν προέρχεται από την απλή θέα και τον τυπικό ασπασμό των εικόνων.
Όποιος θέλει να γνωρίσει ποιο ανεκτίμητο πλούτο ιερών εικόνων περικλείει το Άγιον Όρος, ας μελετήσει το βιβλίο με τον τίτλο «Βαθύτερη εξέταση στον Άθω» , δηλαδή διήγηση για τις άγιες και θαυματουργές στον Άθω ένδοξες εικόνες της Υπεραγίας Θεοτόκου και άλλων αγίων» (Βιβλιοπωλείο Σάββα ιερομονάχου, Καρυές, Άγιον Όρος 1957).

Τα βιβλία

3. Τα βιβλία. Στις Ι. Μονές του Αγίου Όρους σε ιδιαίτερα διαμερίσματα φυλάσσονται τα βιβλία, βιβλία έντυπα και βιβλία χειρόγραφα, που ονομάζονται κώδικες. Τα έντυπα ανέρχονται σε 100.000 περίπου τόμους και οι κώδικες σε 10.000. Μεγάλος πνευματικός πλούτος, που θα ήταν διπλάσιος και τριπλάσιος, εάν οι ξένοι, που με το πρόσχημα του προσκυνητή επισκέπτονταν τον ιερό αυτό τόπο, με απατηλά μέσα δε συλούσαν τις βιβλιοθήκες του Αγίου Όρους. Τα κλεμμένα βιβλία είναι πολλά. Σπουδαιότατοι κώδικες της Αγίας Γραφής, λειτουργικών βιβλίων και πατερικών λόγων και ομιλιών κατά τους δυσχερείς καιρούς που διήλθε το έθνος μας, και μαζί και το Άγιον Όρος, εκλάπησαν και πουλήθηκαν έναντι μεγάλου αντιτίμου στη Δύση και ήδη κοσμούν τις βιβλιοθήκες της Ρώμης, του Λονδίνου και της Ρωσίας. Οι κώδικες αυτοί ανήκουν στην πνευματική ιδιοκτησία του Αγίου Όρους και, εάν υπήρχε ντροπή στον κόσμο, θα έπρεπε να επιστραφούν. Αλλά, για να πούμε την αλήθεια, ποτέ κυβέρνηση του μοναδικού στον κόσμο Ορθόδοξου κράτους δεν μερίμνησε για την επιστροφή των κλεμμένων αυτών θησαυρών, που έχουν απείρως ανώτερη αξία από τα αγάλματα του αρχαίου κόσμου.
Ποιοι έγραψαν τις χιλιάδες αυτές των χειρόγραφων κωδίκων, πολλοί από τους οποίους είναι και έξοχα εικονογραφημένα βιβλία; Ποιοι άλλοι παρά οι ήρωες, οι ταπεινοί μοναχοί του Αγίου Όρους, οι οποίοι έχουν την καλλιγραφία ως ιερή διακονία. Αυτοί στις μέρες της δόξας του Αγίου Όρους, για να μιλήσουμε με τη σύγχρονη γλώσσα, είχαν ανοίξει το μεγαλύτερο τυπογραφείο του κόσμου. Από το πρωί μέχρι τα βαθιά μεσάνυχτα έκαναν αντιγραφές των αρχαίων κειμένων της ιερής αλλά και της θύραθεν (κοσμικής) σοφίας με αξιοθαύμαστη υπομονή, και από τ’ άγια χέρια τους εξέρχονταν και Ευαγγέλια και Απόστολοι και λειτουργικά βιβλία και λόγοι και ομιλίες Πατέρων και αρχαία συγγράμματα φιλοσόφων και ποιητών, και κυκλοφορούσαν στον κόσμο. Η αντιγραφή βιβλίων εθεωρείτο από τα σπουδαιότερα διακονήματα του μοναχού. Γι’ αυτό και υπήρχε τότε η ζωηρή προτροπή προς τους μοναχούς· Γράφε, μελέτα, ψάλλε, στέναζε, προσεύχου, σιώπα.
Και τώρα φτάσαμε στο στοιχείο εκείνο, το οποίο κατεξοχήν δημιουργεί το περιβάλλον του Αγίου Όρους. Και το στοιχείο αυτό το απαραίτητο, χωρίς το οποίο δεν νοείται το Άγιον Όρος, είναι ο μοναχός.

Ο μοναχός

4. Ο μοναχός. Και άλλοτε μας δόθηκε η αφορμή να γράψουμε για τη μοναχική ζωή (βλ. τα υπ’ αρίθμ. 217 και 250 φύλλα της «Σπίθας») και ίσως στο προσεχές μέλλον, εάν ο Θεός θελήσει, μπορεί πλατύτερα να μιλήσουμε και να γράψουμε γι’ αυτήν. Εδώ αυτό μόνο λέμε, ότι δηλαδή η παρθενική ζωή είναι θεοφύτευτο δένδρο, το οποίο φύτευσε ο Κύριος μας Ιησούς Χριστός, όταν είπε· « Οὐ πάντες χωροῦσι τὸν λόγον τοῦτον, ἀλλ’ οἷς δέδοται. Εἰσὶ γὰρ εὐνοῦχοι, οἵτινες ἐκ κοιλίας μητρὸς ἐγενήθησαν οὕτω· καί εἰσιν εὐνοῦχοι, οἵτινες εὐνουχίσθησαν ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων, και εἰσιν εὐνοῦχοι οἵτινες εὐνούχισαν ἑαυτοὺς διὰ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν· ὁ δυνάμενος χωρεῖν χωρείτω», ( «Δεν αντέχουν όλοι αυτά τα λόγια, άλλα μόνο σε όσοι τους έχει δοθεί το χάρισμα. Γιατί υπάρχουν ευνούχοι, που έτσι γεννήθηκαν· και υπάρχουν ευνούχοι, οι οποίοι ευνουχίστηκαν από τους ανθρώπους, και υπάρχουν ευνούχοι οι οποίοι ευνούχισαν τους εαυτούς τους για τη βασιλεία των ουρανών· αυτός που μπορεί να το δεχτεί και να προχωρήσει, ας το κάνει») (Ματθ. 19, 11 – 12).
Ένας λοιπόν κλάδος της παρθενικής ζωής, της κατά Χριστόν αγαμίας, η οποία δρα με διάφορα σχήματα στην στρατευόμενη Εκκλησία, είναι και μοναχική ζωή στην έρημο, της οποίας εξαίρετο άνθος είναι η αγιορείτικη ζωή. Η μοναχική ζωή στην έρημο είναι μίμηση της ζωής του πυρφόρου προφήτη, του προφήτη Ηλία, στο Καρμήλιο όρος, είναι μίμηση της ζωής του Ιωάννου του Προδρόμου και προπαντός της παραμονής κατά διαστήματα του Κυρίου στην έρημο, είναι η άνοδος μέσω των αγώνων της εσωτερικής κάθαρσης στην κορυφή του Θαβωρείου όρους, όπου έκθαμβοι οι τρεις μαθητές με το στόμα του Πέτρου παρακαλούσαν τον Κύριο λέγοντας· «Κύριε, καλόν ἐστιν ἡμᾶς ὧδε εἶναι» («Κύριε, είναι ωραία να μείνουμε εδώ») (Ματθ. 17, 4). Και δεν είναι, νομίζουμε, χωρίς βαθύτερη σημασία το ναΐδριο, το οποίο ανεγέρθηκε στην κορυφή του Άθωνα από τον αοίδιμο πατριάρχη Ιωακείμ Γ΄ και τιμάται στο όνομα της θείας Μεταμορφώσεως του Σωτήρα Χριστού. Το Θαβώρειο πρέπει να ζουν οι μονάζοντες. Αλλά ας μη λησμονούν οι ανερχόμενοι στο Θαβώρ της θείας Μεταμορφώσεως μοναχοί, οι θεατές δια της εσωτερικής ελλάμψεως του ακτίστου φωτός, ότι η μεγάλη μάχη, η σκληρή και εκτεταμένη, με νεκρούς και τραυματίες, αλλά και με ήρωες της πίστεως και αρετής, δίνεται στα κράσπεδα του όρους, δίνεται μέσα στην ανθρώπινη κοινωνία, μέσα στον κόσμο, στον οποίο έζησε το πλείστο της ζωής του ο Θεάνθρωπος ιδρυτής, το αθάνατο πρότυπο της ζωής των πιστών όλων των αιώνων. Και υπέρ αυτών των χριστιανών που μάχονται μέσα στον κόσμο πρέπει να προσεύχονται διαρκώς οι μοναχοί, που ζουν στο Θαβώρειο όρος, στο Άγιον Όρος. Ναι! Να προσεύχονται όπως άλλοτε προσευχόταν ο Μωυσής, όταν ο παλαιός Ισραήλ αγωνιζόταν σκληρό αγώνα κατά των υιών Αμαλήκ (Εξόδ. 17, 8 – 16). Όταν όμως λέμε μοναχό, εννοούμε τον αληθινό μοναχό, του οποίου την εικόνα μας τη δίνει ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος στα λίγα αυτά σπουδαιότατα λόγια του· «Μοναχός ἐστι τάξις καὶ κατάστασις ἀσωμάτων, ἐν σώματι ὑλικῷ καὶ ῥυπαρῷ ἐκτελουμένη. Μοναχός ἐστιν ὁ μόνων τῶν τοῦ Θεοῦ ἐνταλμάτων ἐχόμενος, ἐν παντὶ καιρῷ καὶ τόπῳ καὶ πράγματι. Μοναχός ἐστι βία φύσεως διηνεκής, καὶ φυλακὴ αἰσθήσεων ἀνελλιπής. Μοναχός ἐστιν ἡγνισμένον σῶμα, κεκαθαρμένον στόμα, καὶ πεφωτισμένος νοῦς. Μοναχός ἐστι κατώδυνος ψυχή, ἐν διαρκεῖ μνήμῃ θανάτου ἀδολεσχοῦσα, ἐγρηγορυῖα τε καὶ ὑπνώττουσα» («Ο μοναχός βρίσκεται σε μια τάξη και κατάσταση ασώματη, αν και έχει υλικό και βρώμικο σώμα. Ο μοναχός ακολουθεί μόνο τις εντολές του Θεού, σε κάθε περίσταση και τόπο και υπόθεση. Ο μοναχός εκβιάζει συνεχώς την ανθρώπινη φύση του και ανελλιπώς φυλάγει τις αισθήσεις του. Ο μοναχός έχει αγνό σώμα, καθαρό στόμα και φωτισμένο νου. Ο μοναχός έχει ψυχή που πονάει για όλους και έχει διαρκή μνήμη θανάτου, είτε είναι ξύπνιος είτε κοιμάται». Και η ερώτηση είναι· Υπάρχουν σήμερα τέτοιοι μοναχοί; Και με το ερώτημα αυτό εισερχόμαστε στο μέρος εκείνο του άρθρου, στο οποίο, καθώς υποσχεθήκαμε και στην αρχή, καλούμαστε να πούμε ορισμένες αλήθειες

Γ΄ ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ

Φως και σκοτάδι, αρετή και κακία

Εάν λέγαμε ότι στο Άγιον Όρος δεν υπάρχουν πλέον σήμερα μοναχοί, οι οποίοι να ζουν το μοναχικό ιδεώδες, θα διαπράτταμε αδικία μεγάλη. Όχι. Τέτοια αδικία δε θα διαπράξουμε εμείς. Και στο δύσκολο αυτό αιώνα υπάρχουν, όπως και άλλοτε είπαμε, υπάρχουν μοναχοί, οι οποίοι ζουν το μοναχικό ιδεώδες, όπως αυτό αποτυπώνεται στα βιβλία των Πατέρων και Διδασκάλων της Εκκλησίας μας σχετικά με τον Ορθόδοξο μοναχισμό. Υπάρχουν ακτήμονες μοναχοί, αετοί υψιπέτες. Υπάρχουν ασκητές, οι οποίοι με την ιερή θεωρία και τη συνεχή μελέτη μεταβάλλουν το Άγιον Όρος σε άλλο Θαβώρειο όρος και μπορούν να επαναλάβουν το του Πέτρου· «Κύριε, καλόν ἐστιν ἡμᾶς ὧδε εἶναι» («Κύριε, είναι ωραία να μείνουμε εδώ»). Υπάρχουν πνεύματα εξαϋλωμένα, που πετούν με τις φτερούγες της νοεράς, της αδιάλειπτης προσευχής στους ουράνιους κόσμους, στους οποίους καθετί το βέβηλο δεν μπορεί να εισχωρήσει (βλ. βιβλίο αρχιμ. Γαβριήλ Διονυσιάτου, ηγουμένου Ι. Μ. Αγ. Διονυσίου, «Λαυσαϊκό Αγίου Όρους», Βόλος 1953). Υπάρχουν στο Άγιον Όρος άγιες υπάρξεις «ὧν ούκ ἄξιος ὁ κόσμος», («για τους οποίους ο κόσμος δεν αξίζει»), που διανύουν τη μοναχική τους βιοτή στις τρύπες και τις σπηλιές με τέλεια αυταπάρνηση. Μπροστά σε τέτοιες υπάρξεις που μπορεί να μην αποκαλυφθεί; Γιατί ό,τι είναι αληθινό, και ο εχθρός ακόμη το σέβεται.
Αλλά, εάν είναι αλήθεια, όπως και είναι αλήθεια, ότι στο Άγιον Όρος υπάρχει αγιότητα, επίσης είναι αλήθεια ότι στο Άγιον Όρος υπάρχει και το κακό και, δυστυχώς, το κακό σε πολλά σημεία της μοναχικής ζωής και πολιτείας φαίνεται τώρα τελευταία να υψώνεται με θρασύτητα, να νικά και να θριαμβεύει. Δεν πρέπει να το αποκρύψουμε. Δεν ωφελεί να το αποκρύψουμε. Γιατί, όπως λένε οι Πατέρες, «νόσος κρυπτομένη νόσος ἀνίατος» («αρρώστια που κρύβεται αρρώστια αθεράπευτη»). Θ’ αναφέρουμε εδώ μερικά συμπτώματα, τα οποία μαρτυρούν ότι υπάρχουν έλκη (=πληγές), έλκη που κρύβονται κάτω από τη μαύρη ενδυμασία και βόσκουν και υποσκάπτουν τα βάθρα της πνευματικής ζωής και πολιτείας. Όπως ορθά παρατηρεί ο άγιος Ισίδωρος ο Πηλουσιώτης, ο δριμύς αυτός ελεγκτής των ηθικών παρεκτροπών όσων ζουν στον κόσμο αλλά και στην έρημο, δεν είναι το ράσο και η γενειάδα, δεν είναι η ευτέλεια των ενδυμάτων ασφαλής απόδειξη ασκήσεως. Είναι δυνατό κάτω από το καλογερικό ράσο να κρύβεται σατανάς. Και το Άγιον Όρος δεν κινδυνεύει τόσο από τους έξω, αλλά από τους εντός, από τους μοναχούς εκείνους οι οποίοι με την όλη τους διαγωγή, που είναι ανάξια των ιερών παραδόσεων του μοναχισμού, δίνουν άφθονο υλικό για καύχηση στο διάβολο.

Συμπτώματα βαριάς ασθένειας

Αλλά ποια είναι τα συμπτώματα της βαριάς ασθένειας, η οποία κατατρώγει την καρδιά της μοναχικής ζωής; Πρώτο σύμπτωμα αναφέρουμε την εμφάνιση της πολυτέλειας, των περιττών πραγμάτων, της χλιδής και ματαιότητας, που στον ιερό τόπο έρχεται σε ζωηρή αντίθεση με την άκρα λιτότητα των αγίων ασκητών, τέτοια αντίθεση, η οποία κάνει τον ευσεβή επισκέπτη να θυμάται το ρητό του αποστόλου Παύλου· «Ὃς μὲν πεινᾷ, ὃς δὲ μεθύει» («Άλλος πεινάει και άλλος μεθάει») (Α΄ Κορ. 11, 21).
Φλογερός υμνητής του μοναχικού βίου, ευσεβής καθηγητής του εθνικού Πανεπιστημίου όχι θεολόγος αλλά φιλόλογος, με λύπη παρατηρώντας την αντίθεση στο Άγιον Όρος μεταξύ πολυτέλειας και λιτότητας, έγραφε προ ετών τα εξής· «Άλλοι (από τους καλόγερους) πατώντας σε τάπητες και ζώντας σα μεγιστάνες, με χέρια λευκά, αμάθητα από τον κόπο, νυσταλέα μάτια της αμαρτίας (της νοσταλγίας του κόσμου) και άλλοι αμπελουργοί και βοσκοί και θαλασσινοί και εργοχειράδες που πελεκούν και γλύφουν σταυρούς, εικόνες, κουτάλια και πλέκουν κάλτσες και σκάβουν και από τα ευλογημένα χέρια τους, από τον ιδρώτα του άσαρκου σώματός τους θα αγοραστεί το κριθαρένιο ψωμί και το λίγο κρασί που θα τους συντροφεύσει κατά τις ημέρες που δεν ξηροφαγούν. Κόσμος ανόμοιος…». Άλλος λογοτέχνης και ακαδημαϊκός, όταν επισκέφτηκε την πιο πολυτελή από τις ιδιόρρυθμες Ι. Μονές, έμεινε κατάπληκτος ενώπιον κοσμικής (λάθος καλογερικής) τράπεζας, στην οποία παρατέθηκε σειρά αλλεπάλληλων πιάτων που σχημάτιζαν πυραμίδα, και από ένα ιδιαίτερο φαγητό που γεύτηκε, καλογερικής κατασκευής, που ξεπερνούσε και τον καλύτερο κοσμικό μάγειρα, έλαβε, δυστυχώς, αφορμή ο κύριος αυτός να διακωμωδήσει την ασκητική ζωή και να ερμηνεύσει σεξουαλικώς την τέχνη του καλόγερου μάγειρα που προσπαθεί να ικανοποιήσει πλούσια το αισθητήριο της γεύσης και αυτό προς αποζημίωση άλλων ηδονών που τις έχασε στην καλογερική…
Άλλο σύμπτωμα της βαριάς αγιορείτικης ασθένειας είναι ότι η εξουσία όχι σπάνια φεύγει από τα χέρια των αγίων και περιέρχεται σε χέρια ανάξιων υποκειμένων, οι οποίοι διοικούν σα σατράπες και λυμαίνονται το ιερό χρήμα των Ι. Μονών. Φρίττει κανείς όταν διαβάσει αντίγραφα καταδικαστικών αποφάσεων, με τις οποίες άτομα που δεν έχουν καμιά εσωτερική σχέση με την ευσέβεια, αλλά την υποκρίνονται, κατόρθωσαν να κυριαρχήσουν στη διοίκηση και διαχείριση, να ονομαστούν προϊστάμενοι, και ως προϊστάμενοι να έχουν ελευθερία κινήσεως, να εξέρχονται από το Άγιον Όρος για να κατασπαταλούν το ιερό χρήμα ζώντας με πόρνες και παλλακίδες. Ένας από αυτούς περιφερόταν στον κόσμο με διάφορα ψευδώνυμα, ωσότου έπεσε στα δίχτυα της αστυνομίας. Άλλοι μοναχοί κατάλληλα διαπορθμεύουν το ιερό χρήμα σε συγγενικά τους πρόσωπα και προικίζουν αδελφές και ανεψιές και υποστηρίζουν άπιστους συγγενείς και άθεους και εμπαίκτες κάθε ιερού και οσίου. Η συμπρωτεύουσα της Ελλάδας, η ωραία Θεσσαλονίκη, έχει κατασκανδαλιστεί με τη διαγωγή αυτών των μεγιστάνων της μοναχικής πολιτείας…
Τρίτο σύμπτωμα οι αδικίες των κυρίαρχων Μονών σε βάρος κελλιωτών, οι προστριβές και οι έριδες περί των ορίων και δικαιωμάτων (βλ. «Ο Καταστατικός Χάρτης του Αγίου Όρους και οι εξ αυτού αδικίες κατά των κελλιωτών», Αθήνα 1931). Τέταρτο σύμπτωμα! Αλλά πώς να το αναφέρουμε αυτό; Πρέπει κανείς να κλαίει και να αναστενάζει, διότι στο Άγιον Όρος φρικώδη αμαρτήματα, τα οποία αποφεύγουμε να κατονομάσουμε, κατόρθωσαν να βρουν και εκεί λιπαρό έδαφος καλλιέργειας… Κάτω από αυτές τις συνθήκες ευλαβείς μοναχοί υποφέρουν ψυχικά και οι πιο ευαίσθητοι από αυτούς εγκαταλείπουν τις Μονές και αναζητούν στις τρύπες και τα σπήλαια του Αγίου Όρους καταφύγιο για να ζήσουν μόνοι τους ή εξέρχονται του Αγίου Όρους, επειδή δεν μπορούν να ανέχονται, κατά τις ώρες των ιερών αγρυπνιών, οι άλλοι να ανοίγουν τα ραδιόφωνά τους και να ακούν πορνικά τραγούδια δικών μας και ξένων ραδιοφωνικών σταθμών… Θα έπρεπε να ζούσε σήμερα ένας Ευστάθιος Θεσσαλονίκης, για να περιγράψει όπως πρέπει και να καυτηριάσει τις φοβερές παρεκτροπές από την αληθινή μοναχική ζωή των αμόναχων εκείνων μοναχών, οι οποίοι κάτω από το ράσο κρύβουν ολόκληρο λεγεώνα κακιών, μικρών και μεγάλων δαιμονίων. Όπως έγραψε σε ειδικό φυλλάδιο εκλεκτός μοναχός, κρίνοντας από άλλη άποψη την πάγια κατάσταση που κινδυνεύει να δημιουργηθεί στο Άγιον Όρος, όντως το Άγιον Όρος βρίσκεται σε κίνδυνο.
Αλλά τι πρέπει να γίνει για να σωθεί το Άγιον Όρος από τη βέβαιη καταστροφή, προς την οποία φέρεται ολοταχώς, εάν συνεχιστεί η άθλια κατάσταση που επικρατεί εκεί;

Επανάσταση – Ριζικά μέτρα

Αρμόδιοι να υποδείξουν τι πρέπει να γίνει είναι οι ευλαβέστατοι, οι ζηλωτές μοναχοί. Αυτοί δεν πρέπει να παρακολουθούν απαθώς την κατάσταση, αλλά οφείλουν να επαναστατήσουν επανάσταση ειρηνική και αγία, η οποία με ριζικά μέτρα θα ανακόψει την πρόοδο του κακού και θα συντελέσει στο να ανατείλουν ένδοξες και πάλι ημέρες της αληθινής μοναχικής ζωής και πολιτείας.
Ας επιτραπεί και σε μας με όλο το σεβασμό που τρέφουμε προς την αληθινή μοναχική ζωή να υποδείξουμε σύντομα τα εξής:
1. Εκκαθάριση. Επιτροπή από τους πιο εξαίρετους μοναχούς, που διακρίνονται για τα αυστηρά τους ήθη, εξουσιοδοτημένη όπως απαιτείται, να κάνει το σταυρό της και να λάβει στα χέρια της το κόσκινο χωρίς τρόμο και να κοσκινίσει από το ένα άκρο έως το άλλο άκρο τη χερσόνησο, μονές, σκήτες, κελλιά, καλύβες, και ό,τι στοιχείο αρνητικό βρει για μια γνήσια μοναχική ζωή, με τη βοήθεια και της αστυνομικής δύναμης, να το περισυλλέξει και όλο αυτό τον κόσμο που περιπατεί αντίθετα στην ευαγγελική διδαχή και παράδοση να τον εγκλείσει σε μία ή και περισσότερες Μονές, που θα έχουν διαρρυθμιστεί ειδικά, έξω από τις οποίες να γράφει το περίφημο έμβλημα του Παχωμίου, το πιο δύσκολο γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου, το γράμμα Ξ. Στις μοναχικές αδελφότητες Ξ θα γίνει δεύτερο κοσκίνισμα και όσοι εμφανώς δείξουν σημεία μετανοίας, θα μείνουν και θα μεταβληθούν σε εύχρηστα σκεύη, ενώ οι άλλοι σαν την άχρηστη πια σκουριά πρέπει να εκτιναχθούν μακριά από το καμίνι.
2. Ολοσχερής κατάργηση του ιδιορρύθμου. Μετά την αναγκαία εκκαθάριση πόσοι θα μείνουν; 600, 500, 300; Ευλογητός ο Θεός! Φτάνει ο αριθμός αυτός για να δημιουργήσει νέες μοναχικές αδελφότητες, οι οποίες θα ζουν κοινοβιακά. Διότι το κοινόβιο είναι ο άριστος τρόπος ζωής, τον οποίο έζησε ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός με τους μαθητές του, δημιουργώντας το πρώτο κοινόβιο του Χριστιανισμού. Ενώ το ιδιόρρυθμο είναι πηγή κάθε αθλιότητας στη μοναχική ζωή και είναι απορίας άξιο πώς μέχρι σήμερα δεν έχει καταργηθεί. Όταν λέμε κοινόβιο, εννοούμε αληθινό κοινόβιο, καθώς πολλά από τα σημερινά κοινόβια έχουν μόνο το όνομα του κοινοβίου, αλλά το ιδιόρρυθμο και εκεί βασιλεύει. Είναι απόλυτη ανάγκη, μαζί με το κοινό συσσίτιο, να προσφέρεται σε όλους και πλούσιο πνευματικό συσσίτιο. Χρειάζεται κοινή μελέτη και ερμηνεία της Γραφής, εξύψωση της τυπικής λατρείας σε πνευματική, συχνή συμμετοχή στο Μυστικό Δείπνο και τρεις φορές την εβδομάδα σύντομη πρακτική ομιλία του ηγουμένου, κατά το σύστημα του Θεοδώρου του Στουδίτη.
3. Σύνταξη νέου Καταστατικού Χάρτη. Μη, σεβαστοί πατέρες και αδελφοί, μη επαναστατείτε ακούγοντας νέο καταστατικό χάρτη του Αγίου Όρους. Διότι ο καταστατικός χάρτης δεν είναι ιερό κείμενο όπως οι Άγιες Γραφές και οι όροι των Οικουμενικών Συνόδων. Έξι ή επτά φορές μέχρι σήμερα έχει μεταβληθεί, ο δε πρώτος καταστατικός χάρτης, που λεγόταν και τράγος, και συντάχτηκε από τον άγιο Αθανάσιο, τον ιδρυτή της αγιορείτικης ζωής, υπήρξε για την εποχή του μια μεταρρύθμιση, μια επανάσταση ενάντια στην τότε επικρατούσα μοναστική κατάσταση στο Άγιον Όρος. Είναι δυνατόν, λοιπόν, και ο σημερινός καταστατικός χάρτης, βάσει του οποίου το Άγιον Όρος κυβερνάται, να μεταρρυθμιστεί και να γίνει τελειότερος προς εξυπηρέτηση του μοναχικού ιδεώδους.
4. Επάνοδος στη μοναχική ζωή της παλαιάς διακονίας, η οποία δόξασε κάποτε το Άγιον Όρος. Η διακονία αυτή είναι η διακονία του καλλιγράφου ή αντιγραφέα βιβλίων, η οποία στη σύγχρονη εποχή θα ονομαστεί διακονία στοιχειοθέτη – τυπογράφου – βιβλιοδέτη. Από τέτοιους μοναχούς μπορεί να δημιουργηθεί ένα θαυμάσιο Αγιορείτικο τυπογραφείο, από το οποίο θα εξέρχονται Άγιες Γραφές, πατερικά βιβλία, περιοδικά και θρησκευτική εφημερίδα, με τα οποία θα είναι τεράστια η πνευματική επιρροή του Αγίου Όρους στον κόσμο. Ακόμη θα ήταν δυνατό στο Άγιον Όρος και ραδιοφωνικός σταθμός να εγκαθιδρυθεί, ο οποίος με τη διοίκηση μια ομάδας λογίων μοναχών θα μετέφερε τη φωνή της Ορθοδοξίας στα πέρατα του κόσμου. Ακόμη… Αχ! Πόσα θα μπορούσαν να γίνουν, εάν το Πνεύμα το Άγιο άναβε στις καρδιές των μοναχών τις φλόγες μιας νέας Πεντηκοστής!
5. Για την ευταξία, το συντονισμό και τη δραστηριοποίηση κάθε πνευματικής κίνησης στο Άγιον Όρος πρέπει να επανέλθει ο θεσμός του Πρώτου, του οποίου τώρα σκιά είναι ο πρωτεπιστάτης της Ι. Κοινότητας, που εδρεύει στις Καρυές.

Και ήδη προς τους μοναχούς, τους αληθινούς μοναχούς, οι οποίοι ακτινοβολούν κάτι από το Θαβώρειο φως, με πολύ σεβασμό στρεφόμαστε και λέμε·
Σεβαστοί Αγιορείτες μοναχοί, στους οποίους έφτασαν τα τέλη των αιώνων! Κατοικείτε σε μια ευλογημένη χερσόνησο. Η εδαφικής της έκταση είναι όση της Νάξου, στην οποία ζουν περίπου 20 χιλιάδες κάτοικοι. Εσείς δεν υπερβαίνετε τα 2.000 άτομα. Είστε το πιο αραιοκατοικημένο μέρος της Ελλάδας, ικανό να θρέψει πενταπλάσιο πληθυσμό. Πλούτος υλικός υπάρχει. Πράσινος χρυσός από την εκμετάλλευση των δασών ρέει, και θα μπορούσε να ρεύσει ακόμη περισσότερος… Είστε αφορολόγητοι. Απολαμβάνετε την αυτονομία και ιδιαίτερα προνόμια. Έχετε τις υλικές εκείνες προϋποθέσεις, για να δώσετε σάρκα και ιδέες, και να επιτελέσετε θαύματα μπροστά στα οποία θα μείνει έκθαμβη η Ελλάδα και ολόκληρος ο Ορθόδοξος κόσμος. Ένα ακόμη λείπει, το σπουδαιότερο, η πνευματική ανασυγκρότηση, η οποία το νοσογόνο τέλμα θα μεταβάλει σε αείροες πηγές ζωντανών υδάτων, και το Άγιον Όρος σε πραγματικό παράδεισο θα μετατρέψει. Γι’ αυτό χρειάζεται, όπως είπαμε, μια επανάσταση Ορθοδόξων ψυχών. Και φορείς της αγίας επαναστάσεως πρέπει να γίνετε εσείς. Φορείς ενός νέου κινήματος του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, του κινήματος των Κολλυβάδων. Υπάρχουν στο Άγιον Όρος τριακόσιοι μοναχοί, «ἄνδρες ἐπιθυμιῶν» («άνθρωποι που επιθυμούν») του Αγίου Πνεύματος; Εάν υπάρχουν, εσείς το γνωρίζετε. Φτάνουν οι λίγοι να επιτελέσουν το νεότερο αγιορείτικο θαύμα. Ορθώς λέγεται· ένας Πλάτωνας, χίλιοι Πλάτωνες, ένας μοναχός, αληθινός μοναχός, χίλιοι μοναχοί. Επειδή ένας μοναχός θα είναι μαγνήτης που θα ελκύει και άλλους. Επειδή ένας που εκτελεί το θέλημα του Κυρίου «κρείσσων ἢ μύριοι παράνομοι» («ανώτερος παρά χίλιοι παράνομοι»).
Ω ευλαβείς μοναχοί, δε σας τρομάζει η σημερινή κατάσταση του Αγίου Όρους; Εξεγερθείτε. Οι πράοι ας γίνουν μαχητές (Ιωήλ 4, 11). Αγωνιστείτε σαν ένας άνθρωπος μέχρις αίματος, μέχρι διωγμών και μαρτυρίου, νικήστε το κακό, εντείνατε όλες τις πνευματικές σας δυνάμεις, εκμεταλλευτείτε μέχρι το δίλεπτο όλο τον αμύθητο υλικό και πνευματικό πλούτο που περικλείει η ιερή σας γη και τότε η έρημος και πάλι θα κυβερνήσει πνευματικά τον κόσμο. Ναι! Το πιστεύουμε ακράδαντα.

1453 μ.Χ.

ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ

ΘΡΗΝΗΤΙΚΟ ΣΥΝΑΞΑΡΙ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ
Γραμμένο από τον Φώτιο Κόντογλου, τον Κυδωνιέα
… Κλάψετε πέτρες άψυχες. Μαρανθείτε δένδρα ανθισμένα, γιατί δεν είναι πλέον Μάιος δι’ εμάς από τότε που έκαψε τα φυλλοκάρδια μας εκείνος ο καταραμένος Μάιος. Ο πλέον καλός μήνας, ο μοσχοβολημένος μήνας της χαράς, γίνηκε για εμάς ο πλέον ασβολερός, ξέρακας χειρότερος από τον Δεκέμβρην. Εμαράνθη το άνθος της καρδιάς μας. Έπεσεν ο στέφανος από την κεφαλήν μας. Από τότε, ωσάν να μην εξημέρωσε ποτέ, γιατί οι ημέρες μας είναι ωσάν τες νύκτες. Αηδόνια δεν λαλούν πλέον επάνω εις τα δένδρα μας, αμή μονάχα κόρακες και κουρούνες κράζουν λυπητερά. Μεγάλη εβδομάδα εγίνηκεν όλη η ζωή μας. Το σήμερον κρεμάται επί ξύλου εγίνηκε το τραγούδι μας. Ο Χριστός νεκρός και σταυροχεριασμένος μέσα εις το μνήμα γίνηκε το εικόνισμά μας. Τα τραγούδια μας εγίνηκαν ωσάν μοιρολόγια, το χρυσοκέρινον πρόσωπον της Παναγίας είναι φαρμακωμένον, οι άγιοί μας κοιτάζουν συλλογισμένοι και παραπονεμένοι. Τα χωριά μας είναι ωσάν μοναστήρια, τα σπίτια μας ωσάν ερημοκλήσια, οι μανάδες και οι αδελφάδες μας είναι ωσάν καλογριές μαυροφορεμένες. Οι πατεράδες μας ομοιάζουνε ωσάν ασκητάδες, τα παληκάρια μας είναι καταπικραμένα…

(Από το τεύχος 17 -18 /1953 του περιοδικού «Κιβωτός»)

ΓΙΑΤΙ ΕΠΕΣΕ

Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ

Δημοσιεύτηκε στο υπ’ αρίθμ. 17 -18/1953 τεύχος του περιοδικού «Κιβωτός» για την 500ή επέτειο από την άλωση της Κωνσταντινούπολης.

«Μνήσθητι, Κύριε, ὅ,τι ἐγενήθη ἡμῖν· ἐπίβλεψον καὶ ἰδὲ τὸν ὀνειδισμὸν ἡμῶν. Κληρονομία ἡμῶν μετεστράφη ἀλλοτρίοις, οἱ οἶκοι ἡμῶν ξένοις. Ὀρφανοὶ ἐγενήθημεν… Ἐδιώχθημεν, ἐκοπιάσαμεν, οὐκ ἀνεπαύθημεν… Οἱ πατέρες ἡμῶν ἤμαρτον, οὐχ ὑπάρχουσιν· ἡμεῖς τὰ ἀνομήματα αὐτῶν ὑπέσχομεν… Ἔπεσεν ὁ στέφανος ἡμῶν τῆς κεφαλῆς· οὐαὶ δὴ ἡμῖν, ὅτι ἡμάρτομεν».
(Θρήνοι Ιερεμία 5, 1 -3, 5, 7, 16)

(Θυμήσου, Κύριε, ότι μας συνέβη· ρίξε το βλέμμα σου και δες τον εξευτελισμό μας. Η κληρονομιά μας περιήλθε στα χέρια των εχθρών, τα σπίτια μας στους ξένους. Γίναμε ορφανοί… Διωχθήκαμε, κοπιάσαμε, δεν αναπαυτήκαμε… Οι πατέρες μας έσφαλαν, δεν υπάρχουν· εμείς επωμι-στήκαμε τα λάθη τους… Έπεσε το στεφάνι από το κεφάλι μας· αλίμονό μας, για τις αμαρτίες μας»).

Τίποτε, αγαπητοί μου, δεν είναι τυχαίο στον κόσμο. Ούτε μια σταγόνα νερού, ούτε ένα φύλλο από τα δένδρα δεν πέφτει χωρίς αιτία. Κάθε πράγμα ή συμβάν έχει την αιτία του. Ο νόμος της αιτιότητας είναι παγκόσμιος. Η αιτία φέρνει ένα αποτέλεσμα και το αποτέλεσμα προϋποθέτει αιτία και το αποτέλεσμα γίνεται αιτία ενός νέου αποτελέσματος και έτσι δημιουργείται μια μακριά αλυσίδα αιτιών και αποτελεσμάτων, της οποίας ελάχιστοι μόνο κρίκοι είναι ορατοί, οι δε υπόλοιποι κρύβονται, όπως οι κρίκοι της άγκυρας που ρίχνονται στα βάθη της θάλασσας. Και οι άνθρωποι ερευνούν για την ανεύρεση των βαθύτερων αιτιών. Επαινετή η έρευνα της επιστήμης. Αλλά όχι σπάνια η έρευνα για την εξεύρεση της αιτίας αποτυγχάνει· ο νους των επιστημόνων πλανάται, λοξοδρομεί, πέφτει σε λαβύρινθο αμφιβολιών και εξάγει σφαλερά συμπεράσματα, τα οποία δε δίνουν την εικόνα της πραγματικής αιτίας των γεγονότων. Πόσοι π.χ. ασθενείς δεν πεθαίνουν κάθε χρόνο λόγω κακής διάγνωσης! Γιατί η βαθύτερη αιτία της ασθένειάς τους παρόλη την έρευνα της ιατρικής επιστή-μης δεν ανακαλύφθηκε, αλλά ως αιτία θεωρήθηκε κάποια άλλη, άσχετη στην ασθένειά τους. Κακή ερμηνεία γεγονότων πηγή συμφορών.
Γεγονός αναμφιβόλως από τα σπουδαιότερα της παγκόσμιας ιστορίας είναι η προ 500 ετών άλωση από τους Τούρκους της Βασιλίδας των πόλεων. Αυτή επήλθε ως αποτέλεσμα αιτίας. Αλλά ποια η αιτία της αλώσεως, η οποία επέφερε την πτώση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας; Η οικονομική κρίση, η οποία τις παραμονές της αλώσεως μάστιζε το Βυζαντινό κράτος, το οποίο δε διέθετε πια πόρους για τον εξοπλισμό ικανού στρατού και στόλου; Η έλλειψη επαρκούς βοήθειας εκ μέρους του Πάπα και των βασιλέων της Δύσης, οι οποίοι στην αρχή, όπως συνήθως, υπόσχονταν τα πάντα, και κατόπιν αρκέστηκαν στην αποστολή ενός μικρού στόλου πλοιαρίων και λίγων εκατοντάδων στρατιωτών, που διατελούσαν υπό τις διαταγές του γενναίου Ιουστινιανού; Η προηγηθείσα εξασθένηση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας από τις αλλεπάλληλες βαρβαρικές επιδρομές και ιδίως από την επιδρομή των περιβόητων Σταυροφόρων; Η ακμή, η σφριγηλότητα του νεαρού κράτους των Μωαμεθανών; Η δυσαναλογία των δικών μας στρατιωτικών δυνάμεων προς τις δυνάμεις του εχθρού, δεδομένου ότι 7.000 στρατιώτες του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου αντιπαρατάχθηκαν σε τριακονταπλάσιες δυνάμεις του Μωάμεθ Β΄; Η διάπραξη από τους δικούς μας στρατηγικών λαθών κατά τη διάρκεια των μαχών, κατά τις οποίες αυτός που διαπράττει τα λιγότερα λάθη κερδίζει τελικά τον πόλεμο; Ο εφοδιασμός του τουρκικού στρατού με νέο όπλο, το τεράστιο τηλεβόλο, το οποίο έβαλλε κατά των τειχών και με το δαιμονιώδη κρότο επιδρούσε ψυχολογικά στους πολιορκούμενους; Ή, τέλος, η απρονοησία των δικών μας να αφήσουν ανοιχτή μια από τις πύλες του απέραντου τείχους, μέσω της οποίας και έγινε η πρώτη είσοδο των βαρβάρων στην πόλη;
Με την αναζήτηση τέτοιων αιτιών καταγίνονται οι ιστορικοί, οι οποίοι ασχολούνται με την άλωση της Κωνσταντινούπολης και την πτώση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Αλλά οι αιτίες αυτές δεν συνιστούν τη βασική, την πρώτη αιτία, την αρχική αιτία, από την οποία προήλθε η απερίγραπτη εκείνη συμφορά. Είναι δευτερεύουσες αιτίες. Η αρχική αιτία ποια είναι;
Σκοτεινή, σκοτεινότατη εποχή, αυτή την οποία ερευνούμε. Αλλά κατά τη συμβουλή του αποστόλου Πέτρου, καθώς βρισκόμαστε «ἐν αὐχμηρῷ τόπῳ» («σε ξηρό/σκοτεινό τόπο»), ας λάβουμε σα λυχνάρι που φωτίζει το λόγο του Θεού και με το φως αυτό, το οποίο είναι βεβαιότερο από κάθε άλλο φως, ας εξερευνήσουμε την περίοδο αυτή για να δούμε ποια η αιτία η πρωταρχική, η κύρια αιτία της μεγάλης, της απερίγραπτης εκείνης συμφοράς.
Εάν κάποιος κατά το πρώτο μισό του 15ου αιώνα επισκεπτόταν την Κωνσταντινούπολη, από την πρώτη ματιά θα θαύμαζε την πόλη. «Αυτή» – θα αναφωνούσε – «είναι η πόλη, η γέφυρα Ανατολής και Δύσης, το σημείο ένωσης δύο θαλασσών, το κέντρο του εθνικού και θρησκευτικού βίου της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, ο οφθαλμός ολόκληρης της οικουμένης!». Και τι δε θα έβλεπε στην περιβόητη πόλη ο επισκέπτης! Ανάκτορα και μέγαρα αρχόντων μεγαλοπρεπή, δρόμοι, πλατείες, θέατρα και ιπποδρόμια, αλλά και ναοί ωραιότατοι στόλιζαν την πρωτεύουσα. Μοναδικός μάλιστα σε λαμπρότητα υψωνόταν ο ναός της του Θεού Σοφίας, ο οποίος πλήθος λαών, και βαρβάρους ακόμη, είλκυε να έρχονται από μακρινές χώρες για να δουν και να θαυμάσουν το εξαίρετο αυτό μνημείο της χριστιανικής τέχνης. Και μόνο ναοί; Εκατοντάδες ψαλτών, συγκροτημένων σε χορούς, πλήθος μοναχών, διακόνων και πρεσβυτέρων, χρυσοστόλιστοι επίσκοποι και μητροπολίτες προσέδιδαν ιδιαίτερη αίγλη κατά τις ημέρες των μεγάλων εορτών και πανηγύρεων, κατά τις οποίες ο λαός συνέρρεε στους ναούς.
Αλλά δυστυχώς στην εξωτερική αυτή λαμπρότητα της πόλεως δεν ανταποκρινόταν η εσωτερική λαμπρότητα. Το έξωθεν ήταν καθαρό και λαμπρό, αλλά το έσωθεν; Αλίμονο! Το έσωθεν της πόλεως ήταν γεμάτο «ἐξ ἀκρασίας καὶ ἁρπαγῆς» («από έλλειψη εγκράτειας και αρπακτική διάθεση»). Στο βάθος της καρδιάς η αληθινή ευσέβεια που ως ζύμη εισχωρεί και μεταμορφώνει ολόκληρο τον άνθρωπο, η ηρωική πίστη που εκφράζεται με την αγάπη προς το Θεό και τον πλησίον και δημιούργησε τα θαύματα του παρελθόντος στο Βυζάντιο, άρχισε να ελαττώνεται αισθητά, η στάθμη κατέβαινε προς το μηδέν, οι λαμπάδες των πιστών, όπως οι λαμπάδες των πέντε εκείνων μω-ρών παρθένων της παραβολής του Κυρίου, άρχισαν να σβήνουν. Ηθικό σκοτάδι κάλυπτε την πόλη, από την οποία πριν από λίγους αιώνες το φως του Χριστού μεταδιδόταν από πυρφόρους ανθρώπους και ακτινοβολούσε από τα Ουράλια όρη, την αραβική έρημο, τις ηράκλειες στήλες και το Γάγγη ποταμό, ως τα πέρατα του τότε γνωστού κόσμου.
Γενικά και αόριστα φαίνονται τα παραπάνω; Θέλετε λοιπόν συγκεκρι-μένες αποδείξεις; Ορίστε· Σύγχρονος σοφός, ο Ιωσήφ Βρυέννιος, ο δάσκαλος του προμάχου της Ορθοδοξίας του Μάρκου του Ευγενικού, σε επιστολές και ομιλίες, κάποιες από τις οποίες εκφωνήθηκαν στην αίθουσα των ανακτόρων, διεκτραγωδεί την διαφθορά που είχε ενσκήψει πριν από την άλωση. Το ιερατείο πρώτον είχε διαφθαρεί. Οι περισσότεροι από τους κληρικούς χειροτονούνταν με σκοπό τα χρήματα. Κλήρος σιμωνιακός (=που αγαπάει το χρήμα) εθνική συμφορά, «ἅλας μωρόν» (=άνοστο αλάτι)! Τα μυστήρια ξεπουλιόνταν από τους ανάξιους αυτούς κληρικούς. Με πληρωμή, με δωροδοκίες δινόταν η άφεση των αμαρτιών και μεταδιδόταν το Σώμα και το Αίμα του Κυρίου. Επίσκοποι, άγαμοι κληρικοί, μοναχοί, οι οποίοι είχαν υποσχεθεί την παρθενία, αναιδέστατα συζούσαν με μοναχές. Οι κοσμικοί πάλι μιμούμενοι τους κληρικούς πριν την τέλεση του μυστηρίου του γάμου συζούσαν με τις γυναίκες. Το άγιο όνομα του Θεού βλασφημείτο δημόσια και κανένας – λέει ο Βρυέννιος – δεν ύψωνε φωνή διαμαρτυρίας γι’ αυτό, ενώ θα έπρεπε, εμείς ως υπερασπιστές του ονόματος του να προτιμήσουμε μαρτυρικό θάνατο από τους ασεβείς από το να γίνουμε συνένοχοι των βλάσφημων με τη σιωπή μας. Όρκοι σε δημόσια διάταξη. Η αδιαφορία των πολιτών για τις ανάγκες του γείτονα, της κοινωνίας, του κράτους που κινδύνευε ήταν μέγιστη. Η φιλαυτία βασίλευε, εξυπηρετούνταν τα προσωπικά συμφέροντα του καθενός. Τα τείχη της πόλεως παρουσίαζαν φθορές και χρειάζονταν σύντομα επισκευή, αλλά όσοι είχαν υλικούς θησαυρούς προτιμούσαν να κτίζουν τριώροφες κατοικίες παρά να διαθέτουν τα χρήματά τους για την κοινή ασφάλεια (βλ. τους τρεις τόμους των διδαχών του Ιωσήφ Βρυέννιου που εκδόθηκαν από τον Ευγένιο Βούλγαρη, Λειψία 1768 – 1794).
Η φιλαργυρία των πλουσίων ασυναγώνιστη. Όταν ο τελευταίος μαρτυρικός βασιλιάς Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος ανέλαβε την εξουσία, το δημόσιο ταμείο βρέθηκε κενό· γι’ αυτό απηύθυνε έκκληση στους πλουσιότερους της πόλεως, ζητώντας τη συνδρομή τους. Αλλά οι μεγιστάνες αρνήθηκαν ισχυριζόμενοι ότι είναι… φτωχοί. Φτωχοί; Ποιοι; Αυτοί, των οποίων τα υπόγεια των μεγάρων αμέσως μετά την άλωση ανέσκαψαν οι Τούρκοι και ανακάλυψαν μέγιστους θησαυρούς, αρκετούς να εξοπλίσουν στρατούς και στόλους! Ο ίδιος ο αυτοκράτορας συνομιλώντας με το Φραντζή εκφραζόταν πικρά λέγοντας ότι γύρω από τον θρόνο που κλονιζόταν δεν βρισκόταν ούτε ένας ειλικρινής σύμβουλος, καθώς όλοι ζητούσαν το ατομικό τους συμφέρον. Χαρακτηριστικό δείγμα της ιδιοτέλειας είναι και αυτό, ότι δηλαδή, όταν κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της πόλεως τα εξωτερικά τείχη πάθαιναν σοβαρές βλάβες από τις βολές του τηλεβόλου και ανοίγονταν ρήγματα, τα οποία χρειάζονταν άμεση επισκευή, ούτε σ’ αυτή την ύστατη ώρα, δεν πείθονταν, λησμο-νώντας το δικό τους συμφέρον, να παράσχουν τα αναγκαία υλικά και την ερ-γασία, προτού πληρωθούν γι’ αυτά! (βλ. Κ. Παπαρρηγόπουλου, «Ιστορία του Ελληνικού έθνους», τόμος Ε΄, σελ. 336, 346).
Εκτός των ανωτέρω και νέα απόδειξη προστέθηκε. Το1882 στην Ι. Μο-νή Κοιμήσεως της Θεοτόκου Μετεώρων ο μακαρίτης επίσκοπος Πατρών Νικηφόρος Καλογεράς μεταξύ των άλλων βρήκε και πολύτιμο χειρόγραφο, το οποίο περιείχε την εξομολόγηση του Γεννάδιου, του πρώτου μετά την άλωση πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Ο Γεννάδιος, ζώντας τα δραματικά γεγονότα πριν και μετά την άλωση, γνώριζε όσο λίγοι την ηθική και θρησκευτική κατάσταση των χρόνων εκείνων και σε εξομολόγησή του, ως άλλος Ιερεμίας, θρηνώντας στα ερείπια της πόλεως, ο πατριώτης ιεράρχης λέει τα εξής:

«Κύριε!… Πανταχοῦ διεσπάρημεν. Ὄνειδος προκείμεθα οὐ γείτοσι μόνον, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις. Μυκτηρισμὸς καὶ χλευασμὸς τοῖς κύκλῳ ἡμῶν ἐγενόμεθα. Παράδειγμα συμφορᾶς εἰς τὸν ἀνθρώπινον κατέστημεν βίον. Καὶ ἵνα τί, Κύριε, ταῦτα συνεχώρησας ἐφ’ ἡμῖν; Ἵνα τί ὁ θυμός σου ἐφ’ ἡμᾶς ἐξεκαύθη;… Διεφθάρημεν καὶ ἐβδελύχθημεν ἐν τοῖς ἡμῶν ἐπιτηδεύμασι. Πάντες ἐξεκλίναμεν, ἅμα ἠχρειώθημεν. Ταῖς ἑορταῖς σου ἠτιμάσαμεν. Τῆς δόξης σου κατεφρονήσαμεν. Τὰ σώματα ἡμῶν τοῖς πάθεσιν ἐξεδώκαμεν. Τὰς ψυχὰς ἡμῶν τοῖς σώμασι προσηλώσαμεν. Αἱ δεξιαὶ ἡμῶν δεξιαὶ ἀδικίας ἐγένοντο. Αἱ γλῶσσαι ἡμῶν ἐβλασφήμησαν κατὰ τῶν ἁγίων σου. Χείλη ἡμῶν δόλια ἐν τῇ καρδίᾳ καὶ ἐν καρδίᾳ ἐλάλησαν κακά. Μάταια ἐλάλησεν ἕκαστος πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ. Ὠμνύομεν τοῖς πλησίον ἡμῖν καὶ ἠθετοῦμεν. Τὸ ἀργύριον ἡμῶν ἐπὶ τόκῳ παρείχομεν καὶ ἐπ’ ἀθώων ἐλαμβάνομεν δῶρα. Δικαιοσύνην καὶ κρίσιν ἐβδελυξάμεθα. Οἱ ζυγοὶ ἡμῶν ἄνισοι. Τὸ ἀργύριον ἡμῶν ἀδόκιμον. Ἕκαστος τὴν κακίαν τοῦ πλησίον αὐτοῦ ἐλ-ογιζόμεθα ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν. Οἱ ποιμένες ἠπατῶμεν τὸν λαὸν τοῦ Θεοῦ καὶ τὰς τρίβους αὐτοῦ ἐταράττομεν, καὶ ἐν ἀρετῆς σχήματι πονη-ρίαν ἐδιδάσκομεν. Οἱ ἄρχοντες ἠπειθοῦμεν τοῖς νόμοις σου, κοινωνοὶ κλεπτῶν, ἀγαπῶντες δῶρα, διώκοντες ἀνταπόδομα, ὀρφανοῖς οὐ κρί-νοντες καὶ κρίσιν χηρῶν οὐ προσέχοντες. Ἁπλῶς εἰπεῖν παρασυνεβλήθημεν τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις καὶ ὡμοιώθημεν αὐτοῖς. Σὺ δε, Κύριε, ἐμακροθύμεις, ἠνείχου, ἔμενες, ἵνα ποιήσωμεν σταφυλήν, καὶ ἡμεῖς ἀεὶ ἐποιοῦμεν ἀκάνθας… Ἔσειες τὴν γῆν, καὶ ἐτρυφῶμεν. Ἠπείλεις, καὶ οὐκ ἐφροντίζομεν. Ἐδίδασκες, καὶ οὐκ ἐβουλόμεθα συνιέναι τοῦ ἀγαθῦναι. Ἐκέλευες μετανοεῖν, καὶ οὐ προσείχομεν, οὐδ’ ἐπολιτευόμ-εθα, καθὼς ἐνετείλω ἡμῖν, ἵνα εὖ ἡμῖν γένηται, ἀλλ’ ἐν τῷ βάθει τῶν πειρασμῶν καὶ τῆς ἀπειλῆς τῆς ἐγκαταλείψεώς σου τοῖς λειψάνοις τῆς ἀναιδείας ἡμῶν ἐπεξήλθομεν, καθὼς ἐποιήσαμεν βουλὴν καὶ οὐ διὰ Κυρίου. Καὶ διὰ τοῦτο τοῖς κρημνοῖς τῆς ἀβουλίας περιεπέσαμεν. Ὁμολογοῦμεν ταῦτα, Θεέ, Βασιλεῦ οὐράνιε. Οὐκ ἀρνούμεθα. Ὁμολογοῦμεν, ὅτι ἐγενόμεθά σοι εἰς πλησμονήν, καὶ διὰ τοῦτο οὐκέτι ἀφῆκας τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν. Καὶ ὅτε τὰς χεῖρας ἡμῶν ἐξετείνομεν πρὸς σε, ἀπέστρεφες τοὺς ὀφθαλμούς σου ἀφ’ ἡμῶν… Πῶς ἂν ἐδέξω χεῖρας αἵματος πλήρεις; Πῶς ἂν ἤκουσας χειλέων βλασφημούντων ὁμοῦ καὶ αἰνούντων σε; Πῶς ἔμελλες φείδεσθαι τῆς τοσαύτης ἀνελπίστου καὶ ἀμετανοήτου πωρώσεως; Οὐκοῦν εὐλογητὸς εἶ, Κύριε ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ δεδοξασμένον τὸ ὄνομά σου εἰς τοὺς αἰῶνας. Δίκαιος εἶ ἐπὶ πᾶσιν, οἷς ἐποίησας ἡμῖν. Καὶ πάντα, ὅσα ἐποίησας ἡμῖν, ἐν ἀληθινῇ κρίσει ἐποίησας» (βλ. Ευθυμίου Ζυγαβηνού, «Υπόμνημα στις Επιστολές του Παύλου», εκδοθέν υπό Νικηφόρου Καλογερά, Αθήνα 1887, πρόλογος, σελ. 99 – 100).

«Κύριε! Διασκορπιστήκαμε παντού. Γελοιοποιηθήκαμε όχι μόνο στα μάτια των γειτόνων μας αλλά και όλων των ανθρώπων. Μας κοροϊδεύουν και μας χλευάζουν όλοι γύρω μας. Γίναμε παράδειγμα συμφοράς στην ανθρώπινη ζωή. Κύριε, γιατί τα επέτρεψες αυτά σε μας; Γιατί ο θυμός σου μας κατέκαυσε;… Είμαστε διεφθαρμένοι και σιχαμεροί σε ό,τι κάνουμε. Όλοι ξεφύγαμε και ταυτόχρονα εξαχρειωθήκαμε. Δεν τιμήσαμε τις γιορτές σου. Περιφρονήσαμε τη δόξα σου. Παραδώσαμε τα σώματα μας στα πάθη. Προσκολλήσαμε τις ψυχές μας στα σώματα. Τα χέρια μας χέρια αδικίας έγιναν. Οι γλώσσες μας βλασφήμησαν κατά των αγίων σου. Τα χείλη της καρδιάς μας είναι δόλια και μίλησαν με κακία. Μάταια πράγματα είπε ο καθένας στον πλησίον του. Δίναμε όρκους στους συνανθρώπους μας και τους αθετούσαμε. Δανεί-ζαμε χρήματα με τόκο και παίρναμε δωροδοκίες από αθώους ανθρώπους. Αποστραφήκαμε τη δικαιοσύνη και τον έλεγχο. Οι ζυγαριές μας ήταν άνισες. Τα χρήματά μας ήταν παράνομα. Ο καθένας μας μηχα-νευόμασταν στην καρδιά του το κακό του πλησίον μας. Οι ποιμένες (της Εκκλησίας) εξαπατούσαμε το λαό του Θεού και τον εκτρέπαμε από το σωστό δρόμο και διδάσκαμε την κακία με πρόσχημα την αρετή. Οι άρχοντες δείχναμε απείθεια στους νόμους σου, ως συνεργάτες των ληστών, αγαπώντας τις δωροδοκίες, επιδιώκοντας ανταποδόσεις, χωρίς να υπερασπιζόμαστε τα ορφανά και τις χήρες. Γενικά, γίναμε σαν τα κτήνη που δεν έχουν λογική και ομοιωθήκαμε με αυτά. Εσύ όμως, Κύριε, έδειχνες μακροθυμία, ανεχόσουν, περίμενες, για να κάνουμε έστω και όψιμα σταφύλια, και εμείς συνεχώς κάναμε αγκάθια… Συντάραζες τη γη με σεισμούς και εμείς καλοπερνούσαμε. Μας έστελνες σημάδια απειλητικά και εμείς δεν δείχναμε ενδιαφέρον. Μας δίδασκες, και δεν θέλαμε να καταλάβουμε και να φρονηματιστούμε. Μας παρότρυνες να μετανοήσουμε, και δεν σε προσέχαμε, ούτε ζούσαμε κατά τις εντολές σου, για να αποβεί σε καλό μας, αλλά ζήσαμε με περίσσια αναίδεια σε βαθείς πειρασμούς με το φόβο να μας εγκαταλείψεις, αφού έτσι παίρ-ναμε αποφάσεις και όχι με τη βοήθεια του Κυρίου. Και γι’ αυτό περιπέσαμε σε γκρεμούς απελπισίας. Τα παραδεχόμαστε αυτά, Θεέ, Ουράνιε Βασιλιά. Δεν τα αρνούμαστε. Παραδεχόμαστε ότι κάναμε πολλά εναντίον σου και γι’ αυτό δεν συγχώρησες ακόμη τις αμαρτίες μας. Και όταν απλώναμε τα χέρια μας προς Εσένα, απέστρεφες τα μάτια σου από εμάς… Πώς θα μπορούσες να δεχτείς χέρια γεμάτα με αίμα. Πώς θα μπορούσες να ακούσεις χείλη που σε βλασφημούν και ταυτόχρονα σε υμνούν; Πώς επρόκειτο να λυπηθείς τόση ανέλπιστη και αμετανόητη πώρωση; Είσαι λοιπόν, Κύριε Θεέ μας, άξιος κάθε υμνολογίας και το όνομα σου είναι αιώνια δοξασμένο. Έχεις δίκιο για όλα όσα μας έχεις κάνει. Και όλα όσα μας έχεις κάνει, τα έχεις κάνει σύμφωνα με τη δίκαιη κρίση σου».
Απ’ όσα μαρτυρούν άνθρωποι που είδαν και άκουσαν οι ίδιοι, εξάγεται το συμπέρασμα ότι «η απερίγραπτη εκείνη συμφορά δεν συνέβη από μόνη της, αλλά ήταν αποτέλεσμα της γενικής εξαχρείωσης του έθνους, ότι κύρια αιτία δεν ήταν τόσο η δύναμη του κατακτητή, όσο οι αμαρτίες που είχαν κατακλύσει το πολιτικό, κοινωνικό, και ιδιωτικό βίο» (βλ. Νικηφόρου Καλογερά, ο.π. σελ. 94).
Αληθινά έπεσε η Πόλη, και μαζί μ’ αυτή η Βυζαντινή αυτοκρατορία, εξαιτίας των αμαρτιών των κατοίκων της. Είναι δυνατό ο υποστηρικτής της σχολής του ιστορικού υλισμού, σύμφωνα με την οποία μόνο ο οικονομικός παράγοντας είναι που αυτός που ρυθμίζει την εξέλιξη των κοινωνιών, είναι δυνατό, λέμε, ο υλιστής ιστορικός να μας ειρωνευτεί για την αφελή, κατά τον ίδιο, ερμηνεία, την οποία δίνουμε στο ιστορικό γεγονός της αλώσεως της Βασιλίδας των πόλεων. Αλλά ο άνθρωπος, ο οποίος αποκλείει από την Ιστορία την ύπαρξη του ηθικού και πνευματικού παράγονται και αποδίδει τα πάντα στη συστολή ή διαστολή του στομαχιού και έχει ως θεό την ύλη, ένας τέτοιος επιστήμονας είναι μυωπικός και δεν μπορεί να δει τα απώτερα εκείνα αίτια, τους παράγοντες εκείνους, η επίδραση των οποίων είναι τεράστια για την εξέλιξη των ανθρώπινων κοινωνιών. Πίσω από την ύλη κρύβεται το πνεύμα. Πίσω από τους φυσικούς νόμους του σύμπαντος υπάρχουν οι ηθικοί νόμοι, των οποίων η αυστηρή τήρηση επιφέρει την κοινωνική ακμή και πρόοδο, ενώ η ασύστολη παράβασή τους από τους άρχοντες και το λαό επιφέρει την εξασθένηση, τον εκφυλισμό και τον παντελή όλεθρο των εθνών. Ένα μικρό έθνος, του οποίου οι πολίτες ζουν με φόβο Θεού, πρόθυμοι ακροατές και ταχείς και δραστήριοι εφαρμοστές των ηθικών νόμων του, είναι αδύνατο αυτό να κατακτηθεί, έστω και αν ο επιτιθέμενος εχθρός διαθέτει δεκαπλάσιες και εικοσαπλάσιες δυνάμεις, διότι ένας πιστός του Θεού δούλος θα καταδιώξει χίλιους άπιστους και ασεβείς. Σύμμαχός τους είναι ο Κύριος! Ποιος άλλος υπάρχει μεγαλύτερος σύμμαχος; Αντίθετα, ένα μεγάλο έθνος, του οποίου οι πολίτες είναι καθημερινοί παραβάτες των ηθικών νόμων και δεινοί υβριστές της θείας μεγαλοσύνης του Δημιουργού, και ζουν ζωή αρπαγής και ακολασίας, το έθνος αυτό θα καταρρεύσει. Καθόλου δε θα το βοηθήσει ο ισχυρότερος εξοπλισμός, οι πλωτοί κολοσσοί της θάλασσας, τα υπερφρούρια του αέρα, τα τεχνητά τείχη της ξηράς. Ενώ γι’ αυτόν που φοβάται το Θεό ο ιστός της αράχνης γίνεται φρούριο απόρθητο, ενώ για τον ασεβή, τον αναιδή πε-ριφρονητή των εντολών του Κυρίου, θα έλθει στιγμή, κατά την οποία και τα χαλύβδινα τείχη, που τον προστατεύουν, θα γίνουν πιο ευτελή από τον ιστό της αράχνης, ξερό καλάμι που καίγεται με ένα σπίρτο. Ούτε πρόκειται να σώσει τον υπερήφανο, τον ασεβή, τον αμετανόητο λαό. Να, τι λέει ο Κύριος με το στόμα του προφήτη Οβδιού· «Ἐὰν μετεωρισθῇς ὡς ἀετὸς καὶ ἐὰν ἀνὰ μέσον τῶν ἄστρων θῇς νοσσιάν σου, ἐκεῖθεν κατάξω σε» («Αν βρίσκεσαι ψηλά σαν αετός και εάν έχεις τη φωλιά σου μέσα στα άστρα, από εκεί θα σε ρί-ξω κάτω») (Οβδ. στίχ. 4).
Ο Θεός δεν στέκεται απαθής θεατής της ιστορίας των ανθρώπινων πραγμάτων. Είναι ο δίκαιος Κριτής. Μέσα από τις σελίδες της παγκόσμιας ιστορίας φαίνονται τα ίχνη του. Περνάει αμείβοντας την αρετή, τιμωρώντας την κακία. Και από το πικρό ξέρει η άπειρη σοφία του να εξάγει το γλυκό, από την κοπριά τα ευωδιαστά λουλούδια της ειλικρινής μετάνοιας και της ιερής κατάνυξης, και από τη δουλεία του 1453 να εξάγει το ηρωικό 1821.
Αγαπητοί αναγνώστες! Με την ευκαιρία της 500ης επετείου του θλιβερού γεγονότος της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως, ας μελετήσουμε εμβριθώς (= προσεκτικά, με επιμέλεια) την Ιστορία και, βλέποντας ότι κύρια αιτία της συμφοράς εκείνης υπήρξε η υπερβολική αμαρτωλότητα, ας αντλήσουμε πολύτιμα διδάγματα για το Έθνος μας. Τα παθήματα των προγόνων ας γίνουν μαθήματα για μας. Το ένα, που πρέπει να τραβήξει την αμέριστη προσοχή κλήρου και λαού είναι, εάν εμείς όλοι οι κάτοικοι της μαρτυρικής αυτής γωνίας του κόσμου, στους οποίους «τὰ τέλη τῶν αἰώνων κατήντησαν» (= έφτασαν τα έσχατα χρόνια), εάν αγαπούμε τον Κύριο, εάν δηλαδή τηρούμε τις θείες του εντολές, εάν μισούμε το κακό οπουδήποτε και αν το συναντήσουμε, εάν μισούμε υπερβολικά τη θεομπαιξία, τη σιμωνία (=την αγάπη για τα χρήμα-τα), τη βλασφημία, τους όρκους, τη φιλοδοξία, την αρπακτικότητα, την ακο-λασία, την κακή επιθυμία, τη φιλαργυρία, την πλεονεξία, η οποία είναι ειδωλολατρία. Τα πάθη αυτά έγιναν οι νεκροθάφτες του μεγαλείου της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Αυτά υπήρξαν οι ισχυρότεροι σύμμαχοι του κατακτητή. Χω-ρίς τη συνδρομή τους ποτέ ο Μωάμεθ ο Β΄ δε θα εισερχόταν στην Πόλη, ενώ η σημαία του Σταυρού θα κυμάτιζε στο τρούλλο της Αγίας Σοφίας, και η εξέλιξη των γεγονότων θα ήταν διαφορετική.
Έλληνες αδελφοί! Ας βάλουμε το χέρι στο στήθος και ας ρωτήσουμε τον εαυτό μας και τους άλλους· Ζει μέσα μας η ορθή πίστη, η ανυπόκριτη αγάπη προς τον Κύριο και τον πλησίον; Είναι μαζί μας ο Κύριος; Απόρθητο φρούριο θα είναι η πατρίδα μας. Αυξήθηκε η ανομία; Πάγωσε η αγνή αγάπη; Νεκρώθηκε η Ορθόδοξη πίστη; Υψώθηκαν ανάμεσα μας ξένοι βωμοί, νέα είδωλα του ψευδοπολιτισμού; Νέα συμφορά, σε βάθος και έκταση μεγαλύτερη από την άλωση της Κωνσταντινούπολης, θα ενσκήψει στο ταλαίπωρο έθνος μας. Ο Θεός δεν εμπαίζεται. Είναι «πῦρ καταναλίσκον» («φωτιά που κατακαίει»). Κανένας ευφυής οικονομικός συνδυασμός, καμιά συμμαχία με ξένα έθνη δε θα σώσει εμάς που απιστούμε και λατρεύουμε νέα είδωλα και βλασφημούμε καπηλικώς τα θεία. Ιστό αράχνης υφαίνουμε, λεπτό καλάμι θα μας διαλύσει.
Από εμάς, εφόσον υπάρχει ακόμη καιρός, εξαρτάται η αποτροπή νέας συμφοράς. Μπροστά μας σήμερα στέκονται η ζωή και ο θάνατος. Η ζωή με το Χριστό· ο θάνατος μακριά από το Χριστό. Ας επιλέξουμε τη ζωή την αθάνατη. Ας γευθούμε την αθάνατη ζωή με λόγια, με έργα και με τα Μυστήρια. Ο Χριστός ας βασιλεύει στην καρδιά μας. Αυτός ας ρυθμίζει την ατομική, την οικογενειακή και εθνική μας ζωή. Αυτός και μόνο ας είναι ο Θεός μας· το όνομά του επικαλούμαστε· εκτός από Αυτόν δεν αναγνωρίζουμε κανέναν άλλο. Εάν προσπέσουμε ενώπιόν του με μετάνοια νινευιτική, εκζητώντας το άπειρο έλεός του, τότε υπάρχει ελπίδα που δεν καταισχύνει ότι η αγαπητή μας Πατρίδα θα εξέλθει από το σκοτάδι σε νέο φως, θα δει καλύτερες ημέρες, και σαν πρωινό αστέρι θα λάμπει και πάλι ανάμεσα στου λαούς Ανατολής και Δύσης!

(“ΕΘΝΙΚΑΙ ΕΠΕΤΕΙΟΙ” ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΦΛΩΡΙΝΗΣ

π. ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΝΤΙΩΤΟΥ, σελ. 1-77)

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

Be the first!

“ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΠΕΤΕΙΟΙ” ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΦΛΩΡΙΝΗΣ ΑΥΓ. ΚΑΝΤΙΩΤΟΥ (2)

Posted by: episkopos on date

Μαρ 22nd, 2010 | filed

Filed under: ΕΘΝΙΚAI ΕΠΕΤΕΙΟΙ, ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΑ

25η Μαρτίου 1821

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

«… Όταν αποφασίσαμε να κάμομε την Επανάσταση, δεν εσυλλογισθήκαμε ούτε πόσοι είμεθα ούτε πως δεν έχομε άρματα ούτε ότι οι Τούρκοι εβαστούσαν τα κάστρα και τας πόλεις ούτε κανένας φρόνιμος μας είπε «πού πάτε εδώ να πολεμήσετε με σιταροκάραβα βατσέλα», αλλά ως μια βροχή έπεσε σε όλους μας η επιθυμία της ελευθερίας μας, και όλοι, και ο κλήρος μας και οι προεστοί και οι καπεταναίοι και οι πεπαιδευμένοι και οι έμποροι, μικροί και μεγάλοι, όλοι εσυμφωνήσαμε εις αυτό το σκοπό και εκάμαμε την Επανάσταση… Τόσον τρομάξαμε τους Τούρκους, όπου άκουγαν Έλληνα και έφευγαν χίλια μίλια μακρά. Εκατόν Έλληνες έβαζαν πέντε χιλιάδες εμπρός, και ένα καράβι μιαν αρμάδα… Πρέπει να φυλάξετε την πίστη σας και να την στερεώσετε, διότι, όταν επιάσαμε τα άρματα, είπαμε πρώτα υπέρ πίστεως και έπειτα υπέρ πατρίδος… Εμάς, μη μας τηράτε πλέον. Το έργο μας και ο καιρός μας επέρασε. Και αι ημέραι της γενεάς, η οποίας σας άνοιξε το δρόμο, θέλουν μετ’ ολίγον περάσει. Την ημέρα της ζωής μας θέλει διαδεχθεί η νύκτα του θανάτου μας, καθώς την ημέρα των αγίων Ασωμάτων θέλει διαδεχθεί η νύκτα και η αυριανή ημέρα. Εις εσάς μένει να ισάσετε και να στολίσετε τον τόπο όπου ημείς ελευθερώσαμε· και, δια να γίνει τούτο, πρέπει να έχετε ως θεμέλια της πολιτείας την ομόνοια, την θρησκεία…» (Από λόγο του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη προς τους μαθητές του Ελληνικού Γυμνασίου, ο οποίος εκφωνήθηκε από το βήμα της Πνύκας στις 8/10/1838).

Ο ΣΥΝΑΓΕΡΜΟΣ ΤΟΥ 1821

Δημοσιεύθηκε εις το περιοδικό «Χριστιανός Στρατιώτης» φυλ. 27/1949

Ο αγώνας του 1821 δεν ήταν αγώνας λίγων μόνο ατόμων. Ήταν αγώ-νας, ο οποίος προσέλαβε ευθύς εξαρχής πανελλήνιο χαρακτήρα. Ηλέκτρισε την ελληνική καρδιά. Δεν έμεινε Έλληνας, οπουδήποτε και αν κατοικούσε, ο οποίος να μη σκίρτησε από χαρά και αγαλλίαση, όταν άκουσε να χτυπούν τα σήμαντρα της ελευθερίας. Επί αιώνες η ιδέα της ελευθερίας καλλιεργούνταν μυστικά στις καρδιές και γι’ αυτό ήταν αρκετός ο σπινθήρας της 25ης Μαρτίου για να ανάψει τη μεγάλη εκείνη πυρκαγιά, της οποίας οι ουρανομήκεις φλόγες φώτισαν την οικουμένη και έκαναν όλους τους λαούς να μιλούν για το νέο ελληνικό θαύμα. Νόμιζαν ότι είχαν αναστηθεί από τους τάφους οι Λεωνίδες και οι Θεμιστοκλήδες, οι Μιλτιάδες και οι Αριστείδες.
Όλοι οι Έλληνες έλαβαν τότε μέρος στον αγώνα εκείνο και άφησαν αθάνατο παράδειγμα στις νεότερες γενιές των Ελλήνων ότι, για να οδηγηθεί σε νικηφόρο πέρας ένας ευγενικός αγώνας, πρέπει να συμμετέχει όλος ο λαός.
Ας αναφέρουμε μερικά στιγμιότυπα από τον πανελλήνιο εκείνο συναγερμό του 1821.

Οι κληρικοί

Η συμμετοχή των κληρικών στον αγώνα υπέρ της ανεξαρτησίας της Ελλάδας χρονολογείται πολύ πριν το 1821. Αρχίζει από την επόμενη μέρα της πτώσης της Βασιλίδας των πόλεων. Το Πατριαρχείο, οι Ι. Μητροπόλεις, τα Μοναστήρια προπαντός έγιναν τα απόρθητα κάστρα της Φυλής. Εκεί, κάτω από το φως της κανδήλας των ιερών εικόνων, τις νύχτες μοναχοί δίδασκαν, κατηχούσαν, ενθουσίαζαν τα Ελληνόπουλα. Εκεί έβρισκαν παρηγοριά οι θλιμμένοι και εμψυχώνονταν στους αγώνες τους οι ήρωες της αντιστάσεως του Έθνους.
Από τα Μοναστήρια ξεκίνησαν και οι μεγάλοι ιεραπόστολοι, οι οποίοι περιόδευσαν κατά τους χρόνους της δουλείας τις διάφορες επαρχίες, κήρυξαν το λόγο του Θεού και συγκράτησαν στην Ορθόδοξη πίστη τους χριστιανούς, οι οποίοι κινδύνευαν να εξισλαμισθούν. Πολλοί από αυτούς μαρτύρησαν. Κορυφαίος των ιεραποστόλων υπήρξε ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, ο ιερομάρτυρας, ο οποίος μαρτύρησε το 1779 κοντά στο Βεράτι της Αλβανίας και το λείψανό του το έριξαν στον Αώο ποταμό. Μαθητές του ο Σαμουήλ ο ιερομόναχος, η δόξα του Σουλίου, και ο εκ Σαμαρίνας της Πίνδου νεομάρτυρας Δημήτριος, ο οποίος προτίμησε να ενταφιαστεί ζωντανός παρά να αρνηθεί την πίστη του. Μαθητές του πάρα πολλοί αγωνιστές του 1821, οι οποίοι άκουσαν τα φλογερά του κηρύγματα. Άλλοι κληρικοί ως δάσκαλοι καλλιέργησαν τα γράμματα και χρημάτισαν διευθυντές και δάσκαλοι των περίφημων σχολών Κυδωνίας, Ιωαννίνων, Κοζάνης, Πάτμου, Χίου και Αθωνιάδας του Αγίου Όρους.
Και τέλος, όταν εξερράγη η επανάσταση του 1821, ο κλήρος βρέθηκε πρώτος στις ιερές επάλξεις. Κορυφαίοι αναδείχθηκαν ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, ο Παπαφλέσσας (Δικαίος), ο Βρεσθένης Θεοδώρητος, ο Ρωγών Ιωσήφ, ο Νεόφυτος Δούκας, ο Νεόφυτος Βάμβας, ο Ταλαντίου Νεόφυτος, ο Καρύστου Νεόφυτος και πολλοί άλλοι, οι οποίοι παρακολούθησαν από κοντά τον αγώνα και εμψύχωναν ποικιλοτρόπως τους αγωνιστές.
Σώθηκε επιστολή του ταπεινού ιερέα του 1821 παπά Ευθυμίου, ο οποίος, πνευματικός στις Σπέτσες, έσπευσε κοντά στους αγωνιστές και με το μυστήριο της εξομολογήσεως ενίσχυσε τους μαχόμενους. Σε μια επιστολή του προς τους πιστούς γράφει:

«Κάνετε φίλο τον Κύριο Σαβαώθ με την εξομολόγηση, τη μετάνοια και τη μετάληψη των ζωοποιών Μυστηρίων μας. Ενωθείτε όλοι, ως αδελφοί, με τον αδιάρρηκτο σύνδεσμο της κοινής και απαθούς αναμεταξύ σας αγάπης. Έπειτα αρματωθείτε και με άρματα, τα ίδια με τα οποία ως τώρα, με τη βοήθεια του Θεού, πολεμήσατε τον εχθρό με γενναιότητα· και τότε όχι εγώ ή άλλος γήινος άνθρωπος, αλλά ο ίδιος ο Θεός των δυνάμεων, ο οποίος με την ευχή του Εζεκία του βασιλιά σε μια νύχτα φόνευσε εκατόν ογδόντα πέντε χιλιάδες άπιστους αλλόφυλους, αυτός, λέω, ο ίδιος θα σας φωνάξει· «Ἄκουε, λαός μου· ὑμεῖς πορεύεσθε σήμερον εἰς τὸν πόλεμον ἐπὶ τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν… μὴ φοβεῖσθε μηδὲ ἐκκλίνετε ἀπὸ προσώπου αὐτῶν, ὅτι Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν… συνεκπολεμῆσαι ὑμῖν τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν» («Άκουγε, λαέ μου· εσείς βαδίζετε σήμερα σε πόλεμο εναντίον των εχθρών σας… μη φοβάστε και μην τους αποφεύγετε, επειδή ο Κύριος ο Θεός σας… θα πολεμήσει μαζί σας εναντίον των εχθρών σας») (Δευτ. 20, 3 – 4). Έτσι αρματωθείτε, αδελφοί μου, έχοντας εμπιστοσύνη στον Κύριο και θα δείτε το έλεος και τα μεγαλεία του Θεού μας.
Ο εν τη Καμένη (των Σπετσών) ελάχιστος πνευματικός

παπα – Ευθύμιος

Από την βιογραφία μάλιστα του μορφωμένου ιερομονάχου Βάμβα αποσπούμε το εξής χαρακτηριστικό· ο Νεόφυτος Βάμβας, μόλις άρχισε η Επανάσταση, εγκατέλειψε το Παρίσι και ήλθε στην Πατρίδα, της οποίας ασπάστηκε το ιερό έδαφος. Αποβιβάστηκε στις Σπέτσες. Ήταν παραμονή της Κυριακής του Θωμά. Οι πρόκριτοι συνεδρίαζαν στην Ι. Μονή. Μετά το τέλος της συνεδρίασης ο Λάζαρος Κουντουριώτης του λέει·
«Βάμβα! Αύριο υψώνεται η σημαία σύμφωνα με τις προσευχές σου και να μιλήσεις και για την ελευθερία».
Όταν τα άκουσε αυτά ο Βάμβας τον κατασπάστηκε, δάκρυσε και προσευχήθηκε. Και σημειώνει στο ημερολόγιό του τα εξής ο πατριώτης κληρικός·

«Η νύχτα εκείνη ήταν σε μένα δάκρυα και στοχασμοί. Όταν ανέτειλε ο ήλιος της Κυριακής του Θωμά και ηχούσαν οι καμπάνες, ήταν θέαμα κατανυκτικό να βλέπει κανείς το λαό απ’ όλα τα μέρη της αμφιθεατρικής εκείνης πόλης να κατεβαίνουν στην παραλία. Ολόκληρη η πλατεία της παραλίας, τα καταστρώματα και τα κατάρτια των αγκυροβολημένων πλοίων, η οροφή του ναού της Μονής, όλα ήταν γεμάτα από το πλήθος. Τότε ανέβηκα στο βήμα ενθουσιασμένος από τα συναισθήματα και μέσα σε βαθιά σιωπή παρουσίασα το δίκαιο του ελληνικού αγώνα που ξεκινούσε υπέρ πίστεως και πατρίδος, τα δεινά της πολυχρόνιας τυραννίας και την ανάγκη του να αγωνιστούμε με μια ψυχή και μια καρδιά, έχοντας πεποίθηση στη βοήθεια του Κυρίου των δυνάμεων και στην ευμένεια των ευσεβών βασιλέων. Κατέβηκα από το βήμα μέσα σε σοβαρή σιωπή από τη μεριά του ηρωικού εκείνου λαού· και σε τρεις μέρες οπλίστηκαν και ετοιμάστηκαν τα τριάντα καλύτερα πλοία, για να ενωθούν με άλλα τόσα από τις Σπέτσες και να εκπλεύσουν στα Ψαρά».

Αυτό είναι το ένδοξο ράσο της Ελλάδας και οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι τα παραδείγματα των κληρικών, οι οποίοι δίνουν τη ζωή τους για να ζήσει το Έθνος μας, δεν τελείωσαν. Ιδού! Στις μέρες μας 300 και περισσότεροι είναι οι κληρικοί, οι οποίοι σφαγιάστηκαν από τους νεότερους εχθρούς της Ελλάδας, που αποδείχθηκαν χειρότεροι από τα στίφη του Ιμπραήμ.

Οι δάσκαλοι

Υπήρχαν σε διάφορα κέντρα της υπόδουλης Ελλάδας διασκορπισμένοι, σαν φώτα σε ασέληνη νύκτα, λίγοι μεν αλλά εκλεκτοί λόγιοι άνδρες, οι οποίοι με την προφορική και γραπτή διδασκαλία, τα συγγράμματά τους, φώτιζαν τη διάνοια και θέρμαιναν τις καρδιές των Ελλήνων.
Σχετικά με το τι έπραξαν οι αείμνηστοι αυτοί άνδρες μπορούμε να πάρουμε μια ιδέα, εάν μελετήσουμε το βίο ενός από κορυφαίους δασκάλους του 1821, του Γεωργίου Γεννάδιου.
Το Μεσολόγγι έπεσε. Όσοι από την ηρωική φρουρά διασώθηκαν κατέφυγαν στο Ναύπλιο. Ζητούσαν ψωμί για να ζήσουν και πυρίτιδα για να πολεμήσουν. Αλλά η Κυβέρνηση βρισκόταν σε αδιέξοδο. Η Πελοπόννησος είχε καεί από τις ορδές του Ιμπραήμ. Τα ταμεία ήταν κενά. Αλλά υπήρχε το πνεύμα. Και το πνεύμα θαυματουργεί! Μέσα σ’ εκείνη τη δεινή κατάσταση εμφανίζεται ο δάσκαλος Γεώργιος Γεννάδιος. Συγκαλεί το λαό στην πλατεία, στήνει πρόχειρο βήμα στη ρίζα του πλατάνου, ο οποίος υψωνόταν στο κέντρο της πλατείας, και από εκεί με φωνή στεντόρεια και με ευγλωττία σαν του Δημοσθένη ομιλεί στα πλήθη. Μεταξύ άλλων λέγει·

«Η Πατρίδα καταστρέφεται, ο αγώνας ματαιώνεται, η ελευθερία εκπνέει. Απαιτείται σύντονη βοήθεια. Πρέπει οι ανδρείοι αυτοί άνθρωποι, οι οποίοι έφαγαν πυρίτιδα και ανέπνευσαν φλόγες, και ήδη μας περιστοιχίζουν αδρανείς και πεινασμένοι, να σπεύσουν όπου νέος κίνδυνος τους καλεί. Γι’ αυτό απαιτούνται πόροι και οι πόροι λείπουν. Αλλά αν θέλουμε να έχουμε Πατρίδα, αν είμαστε άξιοι να ζούμε ως ελεύθεροι άνθρωποι, πόρους βρίσκουμε. Ας δώσει ο καθένας ό,τι έχει και μπορεί. Να, η πενιχρή εισφορά μου. Ας με μιμηθεί όποιος θέλει».

Και άδειασε αμέσως καταγής το φτωχικό διδασκαλικό του βαλάντιο…
«Αλλά όχι» – επανέλαβε μετά από λίγο – «η συνεισφορά αυτή είναι μηδαμινή! Οβολό άλλο δεν έχω να δώσω, αλλά έχω τον εαυτό μου, και, ορίστε, τον πουλώ! Ποιος θέλει δάσκαλο τέσσερα χρόνια για τα παιδιά του; Ας καταβάλει εδώ το αντίτιμο για τους διδασκαλικούς μου κόπους, και αμέσως εγώ τον ακολουθώ».
Το αποτέλεσμα της ομιλίας αυτής ήταν εκρηκτικό. Άναψε η φλόγα του πατριωτισμού. Όλοι οι άνδρες έσπευσαν να δώσουν ό,τι είχαν και συγκεντρώθηκε ποσό αρκετό για την κάλυψη των πρώτων αναγκών.
Την επόμενη μέρα κάλεσε τις γυναίκες και τα παιδιά στον Ιερό Ναό του Ναυπλίου. Και ο Ιερός Ναός γέμισε από παιδιά, ορφανά κυρίως του ιερού αγώνα. Ο Γεννάδιος τα κοίταξε, δάκρυσε, διέταξε να γονατίσουν μπροστά στην εικόνα του Χριστού και απηύθυνε την εξής συγκλονιστική προσευχή·

«Ύψιστε Θεέ, Εσύ που προστατεύεις τους αθώους και όσους δεν έχουν καταφυγή, μην εγκαταλείπεις και Συ τα παιδιά αυτά που προσπέφτουν σε Σένα. Σώσε αυτά από τα δεσμά της αιχμαλωσίας. Οι άνθρωποι τα εγκατέλειψαν· πρόσεξέ τα και στρέψε την προσοχή σου και στην Ελλάδα, εναντίον της οποίας όλοι ξεσηκώθηκαν, την οποία παραμελούν, την οποία προδίδουν τα ίδια της τα παιδιά. Δώσε, παρά τη θέληση των ανθρώπων, να λάμψει σ’ αυτή ο ήλιος της ελευθερίας και να φανεί τέλεια η δύναμή Σου και τα παιδιά αυτά, ως πολίτες ελεύθεροι, να την υπηρετήσουν κάποτε με πίστη και ειλικρίνεια με σκοπό τη σωτηρία της και την αιώνια δοξολογία Σου! Αντίθετα, αν Εσύ ο πάνσοφος γνωρίζεις ότι πρόκειται να έχουν αρνητικά αισθήματα, να γίνουν ιδιοτελή και φίλαρχα και έτσι να γίνουν αυτά κάποτε υπαίτια δει-νών για την Πατρίδα, καλύτερα παράδωσέ τα στο στόμα του μαχαιριού και παράδωσε και μένα σ’ αυτό, προτού δω ξανά την ημέρα που η Ελ-λάδα θα γίνει υπόδουλη και ταπεινωθεί».

Άλλοτε πάλι, όταν ο αγώνας είχε ανάγκη ιππικού, ο Γεννάδιος υπήρξε ο ιδρυτής… του πρώτου ιππικού. Πώς; Με τη δύναμη του λόγου του! Τους κάλεσε όλους στην πλατεία και εκεί με ζωηρές εκφράσεις εξέθεσε την ανάγκη της συγκρότησης ιππικού σώματος.

«Αλλά πού» – είπε – «θα βρούμε τα άλογα; Εδώ βλέπω και πολλούς και προύχοντας και οπλαρχηγούς που έχουν δύο και τρία άλογα και κομπάζουν γι’ αυτό στους δρόμους. Όποιος έχει άλογο για ευχαρί-στηση και επίδειξη και δεν το προσφέρει στης Πατρίδας του την ανάγκη, είναι ανάξιος να λέγεται προύχοντάς της ή να φέρει το ξίφος του αρχηγού. Με τα άλογα αυτά μπορούμε να σχηματίσουμε ιππικό. Τους παίρνουμε;» – «Τους παίρνουμε», ανέκραξε με μια φωνή ο λαός. – «Και αν δεν μας τους δώσουν, τους παίρνουμε με τη βία;» – «Τους παίρνουμε με τη βία», αποκρίθηκαν χιλιάδες στόματα. – «Εμπρός λοιπόν!», διέταξε. Αλλά πριν προφθάσει να εκτελεστεί η φοβερή εντολή, τριακόσια πενήντα άλογα είχαν μεταφερθεί στην πλατεία με εκούσια συνεισφορά. Τότε φώναξε από το πλήθος ονομαστικά τον Χατζή Μιχάλη, «Εσύ» – του είπε ο Γεννάδιος – είσαι άξιος να διευθύνεις το ιππικό. Πάρε τα ά-λογα αυτά, οργάνωσέ τα και αναχώρησε όσο πιο γρήγορα».

Αυτή ήταν η ψυχή των διδασκάλων του 1821. Ευτυχισμένο το Έθνος μας, εάν και σήμερα θα μπορούσε να παρουσιάσει πολλούς δασκάλους με την ψυχή του Γεώργιου Γενναδίου, ο οποίος με την ευσέβειά του, τη φιλοπατρία του και με το παράδειγμά του συντέλεσε τα μέγιστα στο θρίαμβο του αγώνα του 1821.

Οι μαθητές

Και όχι μόνο οι δάσκαλοι αλλά και οι μαθητές έλαβαν μέρος στον ένδοξο αγώνα του 1821. Ναι, και οι μαθητές! Έχουν να παρουσιάσουν τον Ιερό Λόχο.
Στις 24 Φεβρουαρίου 1821 κυκλοφορεί στις παραδουνάβιες ελληνικές ηγεμονίες της Μολδαβίας και της Βλαχίας η προκήρυξη της επανάστασης. Στα όπλα! φωνάζει η Πατρίδα. «Ιδού» – γράφει η προκήρυξη – «μετά από τόσους αιώνες οδύνης απλώνει πάλι ο φοίνικας της Ελλάδας μεγαλοπρεπώς τις φτερούγες του και προσκαλεί κάτω από τη σκιά του τα γνήσια και υπάκουα τέκνα της. Ιδού η αγαπημένη μας Πατρίδα Ελλάδα ανυψώνει θριαμβευτικά τις προπατορικές της σημαίες, τον Τίμιο Σταυρό και μεγαλόφωνα κράζει· «Με αυτό το σημείο νικάμε. Ζήτω η ελευθερία!…».
Η προκήρυξη αυτή προκάλεσε απερίγραπτο ενθουσιασμό στους μαθητές των ελληνικών γυμνασίων και των σχολείων των ηγεμονιών και της νότιας Ρωσίας. Οι Ελληνόπαιδες αυτοί άφησαν τα βιβλία, έσπασαν τις γραφίδες τους, εγκατέλειψαν τα θρανία και σχημάτισαν δικό τους σώμα αγωνιστών αποτελούμενο από 500 και περισσότερους μαθητές, στους οποίους δόθηκε το όνομα Ιερός Λόχος.
Οι 500 αυτοί μαθητές, οι οποίοι αποτελούσαν το άνθος της ελληνικής νεολαίας του Δούναβη, ύψωσαν τη σημαία του Σταυρού, αγωνίστηκαν γενναία και έπεσαν στο πεδίο της τιμής.
Η μεγαλειώδης θυσία των μαθητών αυτών φανερώνει ότι η φιλοπατρία, η οποία έκαιγε στα στήθη των Ελλήνων ήταν τόσο μεγάλη, ώστε και οι μαθητές ακόμη έλαβαν μέρος στους υπέρ Πίστεως και Πατρίδος αγώνες. Δεν είχαν βέβαια, όπως παρατηρεί ο εθνικός μας ιστορικός Παπαρρηγόπουλος, οι νεαροί αυτοί οπλίτες του Ιερού Λόχου την εμπειρία και την άσκηση των ορεσίβιων ανδρών του Ολύμπου και του Κισσάβου, αλλά δεν υστέρησαν ως προς την προθυμία και την αυταπάρνηση. Αναδείχθηκαν και αυτοί άξια τέκνα της Ελλάδας.

Οι γυναίκες

Και οι Ελληνίδες γυναίκες, μητέρες, σύζυγοι και αδελφές, συμμετείχαν ποικιλοτρόπως στον ιερό υπέρ της ελευθερίας της Πατρίδας αγώνα. Όχι μία ή δύο σελίδες αλλά ολόκληρο βιβλίο με τη χρυσή επιγραφή «Οι Ελληνίδες στον αγώνα του 1821» θα άξιζε να συγγραφεί, εάν επρόκειτο να μνημονευθούν ιδιαιτέρως όλες οι θυσίες των αείμνηστων γυναικών του 1821.
Εδώ ας αρκεστούμε να αναφέρουμε ένα και μόνο παράδειγμα, για να εκτιμήσουμε σε ποιες θυσίες υποβλήθηκαν οι γυναίκες εκείνες για να κρατήσουν την τιμή τους, την τιμή της Ελλάδας, ψηλά. Διότι εναντίον των Ελληνίδων στρεφόταν η μανία των εχθρών της Ελλάδας. Νόμιζαν ότι, εάν τις ατίμαζαν, θα ατίμαζαν στο πρόσωπό τους την Ελλάδα. Αλλά οι Ελληνίδες προτιμούσαν το θάνατο παρά την αισχρή ατίμωση.
Από το ημερολόγιο του αγώνα· 6 Απριλίου 1822. Ο αιμοβόρος πασάς της Θεσσαλονίκης, ο Αμπούλ – Αβούδ, καίει τη Νάουσα. Μητέρες και παρθένοι της ηρωικής πόλης, αποφεύγοντας τον κίνδυνο της ατίμωσης, βγήκαν από την πόλη. Κατέφυγαν σ’ ένα ύψωμα, το οποίο βρίσκεται πάνω από τους καταρράκτες, και από εκεί έπεσαν στα ορμητικά νερά του ποταμού. Η περίφημη αυτή τοποθεσία, που ονομάζεται Αραπίτσα, παραμένει ένα υπέροχο δείγμα του ηρωισμού των γυναικών του 1821. Οι αγνές Μακεδονοπούλες της Νάουσας έπραξαν ό,τι έπραξαν και οι άλλες εκείνες Ελληνίδες της Ηπείρου, οι οποίες έπεσαν από τους βράχους του Ζαλόγγου για να αποφύγουν την ατίμωση.
Βράχοι της Ηπείρου και καταρράκτες της Νάουσας! Διδάσκετε αιωνίως ότι εδώ στην Ελλάδα η Ελληνίδα, η γνήσια Ελληνίδα, υπεράνω όλων των θησαυρών του κόσμου έχει την τιμή της!

Οι Έλληνες του εξωτερικού

«Τι σε συγκινεί περισσότερο από τον αγώνα του 1821;», ρώτησαν κάπο-τε ένα σοφό Έλληνα. Και ο Έλληνας σοφός, ο οποίος ασχολείται με την ιστο-ρία της Πατρίδας όσο λίγοι και φέρνει στο φως τη δημοσιότητας ολοένα και νέα στοιχεία, απάντησε· «Είναι πολλά εκείνα που με συγκινούν από την ιστο-ρία του 1821. Τόσα πολλά, ώστε δεν μπορεί ο θαυμασμός, η συγκίνηση και το ενδιαφέρον να μείνουν σ’ ένα γεγονός. Με συγκινεί η καταστροφή της Κάσου και των Ψαρών, η έξοδος του Μεσολογγίου. Περισσότερο όμως ένα άλλο, που τα σχολικά βιβλία δεν το λένε. 450 Έλληνες, εγκατεστημένοι στις Ινδίες, μόλις κηρύχτηκε η επανάσταση, ξεκίνησαν με τα πόδια, και μέσω Αφγανιστάν, Περσίας, Ρωσίας και Ευρώπης, παλεύοντας με θεριά και εχθρούς, ήρθαν στην Ελλάδα να πολεμήσουν. Λίγοι σώθηκαν! Αυτό μ’ αφήνει κατάπληκτο».
Θαυμάστε ύψος πατριωτισμού. Άκουσαν ότι η Πατρίδα αγωνίζεται για να ελευθερωθεί και ξεκίνησαν από τα βάθη της Ασίας, για να έλθουν στην Ελλάδα και να πάρουν μέρος μαζί με τους άλλους Έλληνες στον υπέρ πάντων αγώνα.
Ω Κύριε, άναψε πάλι στα στήθη όλων των Ελλήνων του εσωτερικού και του εξωτερικού την αγία φλόγα της φιλοπατρίας, η οποία έκαιγε στα στήθη των 450 αυτών Ελλήνων!

Οι αγωνιστές

Από τέτοιους κληρικούς, όπως ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, από τέτοιους δασκάλους, όπως ο Γεώργιος Γεννάδιος, από τέτοιες προπαντός μητέρες, όπως ήταν οι ηρωίδες του Ζαλόγγου και της Νάουσας, γεννήθηκαν οι αγωνιστές, οι γίγαντες του 1821. Έκλειναν στην καρδιά τους το Χριστό και την Ελλάδα, και γι’ αυτό έψαλλαν με όλη την ψυχή τους το πολεμικό άσμα του 1821·

«Για του Χριστού την Πίστη την αγία
και της Πατρίδος την ελευθερία,
γι’ αυτά τα δύο πολεμώ.
Κι αν δεν τ’ αποκτήσω,
τι μ’ ωφελεί να ζήσω;».

Δείτε τις σημαίες των αγωνιστών. Δείτε τα ιερά τους σύμβολα και συν-θήματα. Όλα εκπέμπουν πίστη ακράδαντη. Οι Χειμαρριώτες είχαν σημαία, στην οποία είχαν ζωγραφισμένους τους αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ με τις πύρινες ρομφαίες. Οι αρματολοί και οι κλέφτες είχαν σημαία, στη μια πλευρά της οποίας ζωγραφιζόταν ο Σταυρός, ενώ στην άλλη η Αρχιστράτηγος, η Υπεραγία Θεοτόκος. Ο Λάμπρος Κατσώνης είχε σημαία με την εικόνα των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης. Ο Μάρκος Μπότσαρης λευκή σημαία με την εικόνα του αγίου Γεωργίου. Ο Παπαφλέσσας ένωσε λωρίδες ράσου και φουστανέλας και έκανε τη σημαία των στρατευμάτων του. Ο Πλαπούτας έ-γραψε στη σημαία τα αρχικά Ι. Χ. Ν. (Ιησούς Χριστός Νικά). Και ο Αθανάσι-ος Διάκος κάτω από το Σταυρό το σύνθημα· ελευθερία ή θάνατος.
Τέτοιοι ήταν οι αγωνιστές του 1821. Με ακράδαντη πίστη στο Χριστό. Με φλογερή αγάπη προς την Πατρίδα. Με απόφαση ή να ελευθερώσουν την Πατρίδα ή να πεθάνουν κάτω από τα πυρίκαυστα ερείπιά της. Οι 600 άνδρες της φρουράς του Μεσολογγίου κατά την πρώτη πολιορκία έψαλλαν το άσμα αυτό και έκλαιγαν από ιερή συγκίνηση·

«Στ’ άρματα να σταθούμε,
Πατρίδα να γλιτώσουμε ή να θανατωθούμε.
Τον τόπο να τιμήσουμε, το άνθος της Ελλάδος,
πού ‘ναι στον κόσμο ξακουστός, είναι και παινεμένος,
πού ‘ναι κλειδί της Ρούμελης και του Μωριά κολώνα
… … … … … … … … … … … … … … … … … … …
κι αν μας αφήσουν μοναχούς, πάλι δεν προσκυνούμε»

Οι Φιλέλληνες

Στην αρχή του ιερού αγώνα όλη η Ευρώπη ήταν δυσμενώς διατεθειμένη εναντίον των Ελλήνων. Αλλά η αυταπάρνηση ανδρών, γυναικών και παιδιών, η οποία ιδίως αποκορυφώθηκε στην πτώση του Μεσολογγίου, έκανε τα έθνη να στρέψουν βλέμματα θαυμασμού προς την μικρή αλλά ένδοξη αυτή Πατρίδα. Και τότε άρχισαν να συρρέουν από όλα τα έθνη άνδρες, οι οποίοι πρόσφεραν ό,τι είχαν, τα χρήματά τους, τις γνώσεις τους, και τέλος θυσίασαν και τη ζωή τους υπέρ της επιτυχίας του αγώνα. Αυτοί είναι οι Φιλέλληνες.
Κορυφαίος μεταξύ των Φιλελλήνων θεωρείται ο λόρδος Βύρων, ο οποίος ήλθε στο Μεσολόγγι και σε ηλικία 36 ετών πέθανε στην αγκαλιά της Ελλάδας, την οποία αγάπησε ως δική του πατρίδα. Οι τελευταίες του λέξεις ήταν· «Ελλάδα! Σε σένα έδωσα ό,τι μπορεί να δώσει άνθρωπος· την περιουσία μου, το χρόνο μου, την υγεία μου, τώρα μάλιστα και την ίδια τη ζωή μου. Είθε η θυσία μου να αποβεί προς ωφέλειά σου».

Η Ελλάδα του 1949

∗ Όπως σημειώθηκε, το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1949.

122 χρόνια έχουν περάσει από την ημέρα της ναυμαχίας του Ναυαρίνου, κατά την οποία τέθηκε τέρμα στον επταετή αγώνα, και η Ελλάδα, η μικρή γωνιά της Ελλάδας, ελευθερώθηκε. Ό,τι έμεινε ήταν ερείπια. Αλλά μέσα από τα ερείπια, με την εργατικότητα των Ελλήνων, ξεπήδησε μια νέα Ελλάδα, η οποία έφθασε μέχρι τη Ροδόπη και τον Αώο ποταμό και το Βόσπορο.
Το ίδιο θαύμα θα επαναληφθεί και σήμερα. Ο νέος αγώνας, ο οποίος άρχισε την 28η Οκτωβρίου 1940 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα, θα τελειώσει σύντομα. Και μέσα από τα καπνισμένα ερείπια θα εξέλθει η νέα Ελλάδα, η Ελλάδα, η οποία με το Χριστό κυβερνήτη θα θεμελιώσει νέα περίοδο εθνικής ζωής, και θα σκορπίσει τα φώτα σε όλη την Βαλκανική χερσόνησο και πέρα απ’ αυτή ακόμη.
Το μέλλον της Ελλάδας θα είναι μεγάλο, όπως προφήτευσε ο άγιος Κο-σμάς ο Αιτωλός, αρκεί εμείς οι νεότεροι Έλληνες να φανούμε άξια τέκνα της Ελλάδας.

«Ω συ, που σκοτώθης για το φως,
σήκω να δεις τον ήλιο,
ξύπνα να δεις το αίμα,
πώς έγινε βασίλειο».

ΡΑΣΟ ΚΑΙ ΦΟΥΣΤΑΝΕΛΛΑ

∗ Δημοσιεύτηκε στο υπ’ αρίθμ. 15/1948 φύλλο του περιοδικού «Χριστιανός Στρατιώτης».

«Ελευθερία ή θάνατος»

Ανεκτίμητες υπηρεσίες πρόσφερε στην Ελληνική Πατρίδα το ράσο του Έλληνα κληρικού.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία ποτέ δεν έμεινε απαθής στις δοκιμασίες του λαού μας. Αντίθετα, στις σκοτεινές μέρες του Έθνους προέτασσε τα στήθη των ηρώων κληρικών της υπέρ των τέκνων της. Συνέκλαιγε, συνέπασχε, συσταυρωνόταν με την Ελλάδα. Ιδίως κατά τη μακρά περίοδο της σκληρής δουλείας των Τούρκων η Εκκλησία μας αναδείχθηκε η πραγματική μητέρα του Ελληνικού λαού, που έκανε τον ποιητή μας Κρυστάλλη, πλήρη από συγκίνηση, να ανακράζει·

«Ω Θρησκεία!
Γλυκιά μας μάνα!
Συ χύνεις μέσα στην καρδιά μας
χίλιες χρυσές ελπίδες».

Το ράσο μυριάδων ταπεινών και αφανών κληρικών, εφημερίων, ιερομονάχων και μοναχών απλώθηκε πάνω από το μαρτυρικό μας λαό σαν το ουράνιο σέλας, σαν τις φτερούγες του δικέφαλου αετού. Δεν είναι υπερβολικό να πούμε ότι χωρίς το ράσο θα ήταν αδύνατο να ανατείλει στον ορίζοντα της Ελληνικής Πατρίδας η 25η Μαρτίου 1821. Και όταν ανέτειλε η 25η Μαρτίου 1821, το ράσο έδωσε πρώτο το «παρών». Δεν πρόκειται εδώ να μνημονεύσουμε τα ονόματα όλων εκείνων των κληρικών, οι οποίοι καθ’ όλη τη διάρκεια του 7ετούς επικού αγώνα στάθηκαν πολύτιμοι εμψυχωτές και συμπαραστάτες του αγωνιζόμενου Έθνους. Μία μόνο λεπτομέρεια, η οποία φανερώνει το σύνδεσμο κλήρου και λαού κατά τον ιερό αγώνα, θα αναφέρουμε. Ο Παπαφλέσσας, ο φλογερός εκείνος κληρικός, ο οποίος έκλεινε στα στήθη του ηφαίστειο ολόκληρο πατριωτισμού, είχε εισέλθει στην Τρίπολη και μιλούσε για το σκοπό του ιερού αγώνα. Σε μια στιγμή της ομιλίας, συνεπαρμένος από ιερό ενθουσιασμό, ζητεί σημαία για τον αγώνα. Αλλά πού σημαία; Ο Παπαφλέσσας εμπνέεται και την κατασκευάζει αμέσως. Πώς; Σχίζει το γαλάζιο εσώρασό του και ένας στρατιώτης, ονόματι Κεφάλας, σχίζει δύο λωρίδες από την φουστανέλα. Με τις λωρίδες σχηματίζεται Σταυρός, τον οποίο ράβουν στο ράσο του φλογερόψυχου κληρικού και έτσι κατασκευάζεται η γαλανόλευκη, στην οποία άλλος κληρικός, ο ένδοξος ήρωας της Αλαμάνας, ο Αθανάσιος Διάκος, πρόσθεσε το σύνθημα «ελευθερία ή θάνατος».
Ράσο και φουστανέλα, κλήρος και λαός ενωμένοι αδιάσπαστα βάδισαν για να δημιουργήσουν την ελεύθερη Ελλάδα. Και τη δημιούργησαν.

***

Και η ιερή αυτή παράδοση του άρρηκτου συνδέσμου Θρησκείας και Πατρίδας, η οποία απαιτεί ο Έλληνας κληρικός να είναι πρωτοπόρος και εμψυχωτής των ευγενών υπέρ του δικαίου και της ελευθερίας αγώνων της Ελλάδας, δεν έσβησε στο Έθνος μας. Το ράσο των ταπεινών εφημερίων της υ-παίθρου συνεχίζει και σήμερα την ένδοξη ιστορία και με καθημερινές θυσίες αποδεικνύει ότι βρίσκεται στο πλευρό του στρατευόμενου λαού μας. Σε τρεις περίπου εκατοντάδες αριθμούνται οι ιερείς, οι οποίοι εσφάγησαν στα θυσιαστήρια ως αρνία, επειδή δε δέχθηκαν να αρνηθούν ούτε τη Χριστιανική Θρησκεία ούτε την Πατρίδα.
Οι εχθροί της Ελλάδας τίποτε άλλο δε μισούσαν τόσο πολύ όσο τον Έλληνα κληρικό. Διότι γνωρίζουν ότι κάτω από το ράσο κρύβεται η καρδιά της Χριστιανικής Ελλάδας, την οποία χτυπούν και ζητούν να ξεριζώσουν. Χθες (∗) ακόμη οι εφημερίδες μετέδωσαν στο Πανελλήνιο την είδηση ότι ο 84χρονος σεβάσμιος ιερέας του ελληνικού χωριού Μικρά Δερεία κοντά στον Έβρο ποταμό, τη στιγμή που μετέβαινε στην εκκλησία προς εκτέλεση των ιερατικών του καθηκόντων, φονεύθηκε από ομάδα συμμοριτισσών! Γιατί; Γιατί προ ημερών ο αγαθός λευίτης, όταν αντιλήφθηκε ότι συμμορίτες μετέφεραν βίαια Ελληνόπουλα πέρα από τα σύνορα, δε συγκρατήθηκε αλλά αναλύθηκε σε δάκρυα και διαμαρτυρήθηκε εντονότατα, γι’ αυτό το απαίσιο έγκλημα του παιδομαζώματος.

Αυτή είναι η ψυχή του Έλληνα κληρικού.

***

Τονίζουμε για μια ακόμη φορά· Πίστη και Πατρίδα θα νικήσουν. Οι εκδηλωμένοι εχθροί του Χριστιανισμού και της Ελλάδας θα συντριβούν. Ράσο και φουστανέλα, που δημιούργησαν τη γαλανόλευκη σημαία, θα συμβαδίζουν αιώνια. Και εφόσον η ένωση αυτή θα είναι αδιάσπαστη, εφόσον δηλαδή ο λαός μας θα εμπνέεται και θα καθοδηγείται από την Ορθόδοξη πίστη των πατέρων μας, η Ελλάδα θα ζει ένδοξα. Αλίμονο στα έθνη που πολεμούν μια τέτοια Ελλάδα!

_________________________________________________

(*) Όπως σημειώθηκε, το παρόν δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην περίοδο του συμμοριτοπόλεμου

Ο ΑΜΒΩΝΑΣ ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΑΓΩΝΑ

Α΄

Στην Οδησσό της Ρωσίας στις 26 Οκτωβρίου του 1821 τελούσαν στην ελληνική εκκλησία ιερό μνημόσυνο υπέρ των πρώτων θυμάτων της τουρκικής θηριωδίας. Στο μνημόσυνο αυτό μίλησε ο έξοχος εκκλησιαστικός ρήτορας Κωνσταντίνος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων, ο οποίος με δύναμη μεγάλη τόνισε ότι ο αγώνας είναι ιερός και εξέφρασε την ακράδαντη πίστη του ότι η Ελλάδα θα εξέλθει από τον αγώνα νικήτρια, άξια να στεφανωθεί από τα χέρια του Θεού.
Από την ομιλία αυτή όπως και από άλλες ομιλίες, τις οποίες εκφώνησε κατά την εποχή εκείνη στην Οδησσό ο υπέροχος κληρικός, δημοσιεύουμε εδώ περικοπές, οι οποίες αποδεικνύουν ότι κατά τον ιερό εκείνο αγώνα και ο άμβωνας συναγωνιζόταν υπέρ της Ελλάδας.
«Ω! Ευφραίνεσθε οι ουρανοί και όσοι σκηνώνετε σ’ αυτούς. Ω υιοί της Εκκλησίας, σπέρματα της ευσέβειας αγνά και καθαρά, που τηρείτε τις εντολές του Θεού και έχετε τη μαρτυρία του Ιησού Χριστού, δείξτε ανδρεία, έχετε θάρρος! Μέσα στις θλίψεις και τους οδυρμούς σας υψώστε το κεφάλι σας και θαυμάστε το ύψος των μυστηρίων της θείας πρόνοιας. Η μεγάλη του Χριστού Εκκλησία δε θα γίνει ποτέ θύμα και παιχνίδι της ωμότητας των εχθρών της. Ζει στους αιώνες και διασώζεται από τους έσχατους κινδύνους αβλαβής, διότι στέκεται μετέωρη με τις μυστικές φτερούγες, με τις οποίες την περιβάλλει ο επουράνιος Πατέρας της, φτερούγες μεγάλες, ισχυρές, αδιάπτωτες, ανίκητες, όμοιες με του υψιπέτη αετού του μεγάλου. Τα πιστά μάλιστα και γνήσια τέκνα της ευσέβειας αυτής, αν και φτωχά και λίγα και καταδιωκόμενα και κατασφαζόμενα αλλά όμως νικούν παραδόξως με το αίμα του αιώνιου Αρνίου, το οποίο θα κατατροπώσει τελικά και το μέγα δράκοντα και το κόκκινο και αιμοβόρο θηρίο και όλες τις δυνάμεις του. Και το Αρνίο θα τους νικήσει, επειδή είναι Κύριος κυρίων και Βασιλιάς βασιλέων, και μαζί του οι κλητοί και εκλεκτοί και πιστοί. Ναι, αγαπητοί, πιστοί και εκλεκτοί του Αρνίου στρατιώτες είναι οι ομογενείς μας, που μονομαχούν υπέρ Πίστεως και Πατρίδος εναντίον του φοβερού θηρίου· και το Αρνίο θα στεφανώσει τον ιερό αυτό αγώνα με τη νίκη».

«Ο Θεός σώζει την Ελλάδα. Ο Θεός αποστέλλει από τον ουρανό το πνεύμα της ισχύος στους Μωυσείς, τους Γεδεών, του Ιεφθάε, τους Μακκαβαίους, τους Κωνσταντίνους, να συντρίψουν τον τυραννικό ζυγό και να ελευθερώσουν το ευσεβές τους γένος από τα χέρια του υιού της απωλείας… Εμπρός, εμπρός στο σκοπό! Στον όλεθρο του τυράννου. Μη φοβάστε που είστε λίγοι. Αν επιμείνετε πρόθυμα στον ιερό αγώνα σας, ο Θεός των δυνάμεων θα συμπολεμήσει μαζί σας. Τριακόσιοι άνδρες με το Γεδεών εξολόθρευσαν μυριάδες αλλόφυλους. Τριακόσιοι αδελφοί σας με το Λεωνίδα κατασυνέτριψαν τους βαρβάρους της Ασίας. Με τη θεία χάρη ένας θα καταδιώξει χίλιους και δύο θα μετακινήσουν μυριάδες!»

«Υπομείνετε, λοιπόν, Έλληνες και με βεβαιότητα θα ανατείλει το φως της σωτηρίας σας. Μη φοβηθείτε τις απειλές κανενός ανθρώπου. «Μὴ φοβοῦ» («Μη φοβάσαι») -ακούστε, γενναίοι υιοί της πενθούσας Εκκλησίας και της ορφανής Ελλάδας· ακούστε, βασιλικά τέκνα, τι σας λέει ο Σωτήρας στο Ευαγγέλιο -, «Μὴ φοβοῦ τὸ μικρὸν ποίμνιον· ὅτι ὁ πατὴρ ὑμῶν εὐδόκησε δοῦναι ὑμῖν τὴν βασιλείαν» («Μη φοβάσαι το μικρό ποίμνιο· διότι ο πατέρας σας θέλησε σε σας να δώσει τη βασιλεία»). Βασιλεία ουράνια και κάτω επίγεια, προορίσθηκε δηλαδή να υπηρετήσει αλλά και να είναι συνεργός της θείας βασιλείας του Ευαγγελίου ως αμοιβή για την ανδρεία και τους αγώνες σας. Τελείωσε ήδη ο παράδοξος χρόνος των 366 ετών, κατά τον οποίο επρόκειτο να δοξα-σθούν και να βασιλεύσουν οι υιοί Κηδάρ, δουλεύοντας ως άξιοι μισθωτοί της θεϊκής οργής που επέπεσε εναντίον σας λόγω των αμαρτιών σας. «Ἐκλείψει ἡ δόξα τῶν υἱῶν Κηδὰρ ὡς ἐνιαυτὸς μισθωτοῦ» («Θα χαθεί η δόξα των υιών Κηδάρ όπως ο χρόνος του μισθωτού εργάτη»). Πρέπει τώρα πια να απολαύσουν και αυτοί το μισθό της εργασίας τους και εμείς τα δικά μας θεόσδοτα δικαιώματα. Δεν είναι, δεν είναι πια υποφερτό ούτε αντέχει πια ο ουρανός να μιαίνει το θρόνο του Μεγάλου Κωνσταντίνου ο απόγονος του Οσμάνου, και να τυραννεί την πατρίδα του Σόλωνα και του Σωκράτη ο νόθος υιός της Άγαρ. Κάτω η ημισέληνος! Κάτω στα Τάρταρα το Κοράνιο και ο προφήτης του σκότους! Ας αναλάμψει πάλι με τους αγώνες σας ο Σταυρός στην κορυφή της Αγίας Σοφίας και η σοφία του Πλάτωνα στην Ακαδημία των Αθηνών. Ας ξα-ναστηθούν οι εικόνες των ηρώων της ευσεβείας και της πατρίδας και ας πέσει ο κολοσσός της ασέβειας, ο οποίος πλέον δεν στηρίζεται, παρά στη φρίκη και το μίσος, το οποίο προκαλούν σε όλο τον κόσμο οι αθέμι-τες πράξεις του».
Και μια έξοχη συμβουλή του αοίδιμου άνδρα, την οποία θα έπρεπε να προσέξουμε και εμείς οι σημερινοί Έλληνες·
«Οποιαδήποτε αν φανεί η πολιτική της Ευρώπης, ω Έλληνες, μη δειλιάσετε! Μη στηρίζετε την πεποίθησή σας στους ανθρώπους. Μόνο ο ουρανός ας είναι η καταφυγή σας, και μόνοι πιστοί σύμμαχοί σας τα χέρια σας. Οι προπάτορές μας δεν περίμεναν ούτε τους γείτονες Λακεδαιμόνιους, όταν επρόκειτο να χτυπήσουν τους βαρβάρους στο Μαραθώνα· φανείτε άξιοι πρόγονοί τους ως προς την προθυμία, έχοντας την ελπίδα της σωτηρίας σας πρώτα στο Θεό, και κατά δεύτερο λόγο στον εαυτό σας. Έπειτα ποιο κακό έχετε να φοβηθείτε; Τέσσερις σχεδόν αιώνες κρατήσατε με τη βία σκυμμένο τον τράχηλό σας κάτω από τη μάχαιρα του απίστου. Είδατε πολλές φορές να πέφτουν θερισμένα τα κεφάλια των πατέρων, των αδελφών, όλων πολλές φορές των συγγενών σας. Γίνατε πια εξοικειωμένοι και συνηθισμένοι και γνώριμοι με το θάνατο. Τι άλλο μένει να φοβηθείτε, αφού μια φορά τινάξατε τις αλυσίδες; Ελεύθεροι, σαν αετοί, πετάτε κατά των εξολοθρευτών σας. Νικήστε τους ή πεθάνετε με δόξα, για να μη σας σφάζει πια ο αχρείος και βάρβαρος Τούρκος».

Β΄

Στη Βενετία της Ιταλίας, η οποία ήταν πρωτεύουσα του Ενετικού βασιλείου, υπήρχε ακμάζουσα ελληνική κοινότητα με το περίφημο Φλαγγινιανό εκπαιδευτήριο, στο οποίο από όλη την υπόδουλη Ελλάδα συνέρρεαν τα Ελληνόπουλα που ποθούσαν τη μόρφωση, για να γίνουν μια μέρα οι εμπνευσμένοι δάσκαλοι και ιερείς της Ελλάδας, οι οποίοι με το θείο φως που σκόρπισαν προετοίμασαν ψυχικά το λαό για τη μεγάλη μέρα της εθνικής μας ανάστασης.
Στο εκπαιδευτήριο αυτό της Βενετίας, το οποίο έκτισε η φιλοπατρία των Ελλήνων, φοιτούσε το 1688 ένας νέος από την Κεφαλονιά ηλικίας 19 ετών. Ήταν όλος φλόγα. Ονομαζόταν Ηλίας Μηνιάτης. Ήταν εκείνος, ο οποί-ος κατόπιν εξελίχθηκε στο μεγαλύτερο εκκλησιαστικό ρήτορα της υπόδουλης Ελλάδας και ο οποίος με δημοσθένεια ρητορεία κήρυξε τα μεγαλεία του Θε-ού. Οι «Διδαχές και λόγοι» του εκδόθηκαν κατ’ επανάληψη. Αριθμούν την πολλοστή έκδοσή τους και είναι πραγματικά αριστουργήματα. Τα μελέτησαν και τα μελετούν γενεές γενεών Χριστιανών Ελλήνων και ωφελούνται πάρα πολύ.
Ήταν η 25η Μαρτίου 1688. Οι Έλληνες της Βενετίας γιόρταζαν τη μεγάλη εορτή. Ο νεαρός Ηλίας Μηνιάτης, του οποίου την καρδιά δονούσε βαθύ θρησκευτικό συναίσθημα, την ημέρα εκείνη ανήλθε στο βήμα και εκφώνησε την πρώτη του ομιλία στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. Όταν έφθασε στο τέλος της ομιλίας συγκινήθηκε βαθύτατα και η ψυχή του, σαν να προαισθανόταν ποιο ένδοξο γεγονός έμελλε να συμβεί μετά από 133 χρόνια, απηύθυνε από τον άμβωνα θερμότατη προσευχή υπέρ της ελευθερίας της Ελλάδας. Το ακροατήριό του έκλαιγε!
Η προσευχή αυτή, την οποία δημοσιεύουμε πιο κάτω, τόσο πολύ αντα-ποκρίνεται στις ψυχικές ανάγκες του ελληνικού λαού, ώστε, μολονότι έχουν παρέλθει από τότε 260 ολόκληρα χρόνια(*) .νομίζει κανείς ότι γράφτηκε από το σημερινό Έλληνα, ο οποίος και σήμερα εξακολουθεί να αγωνίζεται κατά βαρβάρων.

Η προσευχή

Όπως σημειώθηκε, το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1948.

«Και εδώ, κεχαριτωμένη Παρθένε, πέφτοντας στα πανάχραντα πόδια σου, άλλο δεν επιθυμώ από εσένα, παρά την άμαχή σου προστασία για την καταδίωξη και την εξολόθρευση του αντίθεου τυράννου. Έως πότε, πανακήρατε Κόρη, το τρισάθλιο γένος των Ελλήνων θα βρίσκεται στα δεσμά μιας ανυπόφορης δουλείας; Έως πότε να του πατεί τον ευγενικό λαιμό ο βάρβαρος; Έως πότε θα βασιλεύουν με μισό φεγγάρι οι χώρες εκείνες, στις οποίες ανέτειλε σε ανθρώπινη μορφή από την αγιασμένη σου γαστέρα ο μυστικός της δικαιοσύνης Ήλιος;
Αχ, Παρθένε! Θυμήσου πως στην Ελλάδα πιο πριν, παρά σε άλλο τόπο, έλαμψε το ζωηφόρο φως της αληθινής πίστης· το ελληνικό γένος στάθηκε το πρώτο, που άνοιξε την αγκαλιά του και δέχθηκε το θείο Ευαγγέλιο του μονογενούς σου Υιού, το πρώτο που σε γνώρισε για αληθινή Μητέρα του Θεανθρώπου Λόγου, το πρώτο που αντιστάθηκε στους τυράννους, που με μύρια βάσανα γύρευαν να ξεριζώσουν από τις καρδιές των πιστών το σεβάσμιό σου όνομα. Αυτό έδωσε στον κόσμο τους δασκάλους, οι οποίοι με το φως της διδασκαλίας τους φώτισαν τις αμαυρωμένες διάνοιες των ανθρώπων. Αυτό τους ποιμένες, που με την ποιμαντική ράβδο εξόρισαν τους αιμοβόρους λύκους από το εκκλησιαστικό ποίμνιο. Αυτό τους γεωργούς, που με το άροτρο του Σταυρού και με τον ιδρώτα του προσώπου καλλιέργησαν τις καρδιές και σπέρνοντας τον ευαγγελικό σπόρο θέρισαν τις ψυχές για την ουράνια αποθήκη. Αυτό τους μάρτυρες, που με το ίδιο το αίμα τους έβαψαν την πορφύρα της Εκκλησίας.
Λοιπόν, ευσπλαχνική Μαριάμ, σε παρακαλούμε για το «Χαίρε» εκείνο, που μας προξένησε τη χαρά· για τον αγγελικό εκείνο Ευαγγελισμό, που στάθηκε της σωτηρίας μας το προοίμιο. Χάρισέ του την προηγούμενη τιμή. Σήκωσέ το από την κοπριά της δουλείας στο θρόνο του βασιλικού αξιώματος, από τα δεσμά στο σκήπτρο, από την αιχμαλωσία στο βασίλειο. Και αν αυτές μας οι φωνές δεν σε παρακινούν να μας σπλαχνιστείς, ας σε παρακινήσουν αυτά τα πικρά δάκρυα, που πέφτουν από τα μάτια μας. Αλλά αν και αυτά δεν φθάνουν, ας σε παρακινήσουν οι φωνές και οι παρακλήσεις των αγίων σου, που ακατάπαυστα φωνάζουν από όλα τα μέρη της τρισάθλιας Ελλάδας. Φωνάζει ο Ανδρέας από την Κρήτη. Φωνάζει ο Σπυρίδων από την Κύπρο. Φωνάζει ο Ιωάννης από την Αντιόχεια. Φωνάζει ο Διονύσιος από την Αθήνα. Φωνάζει ο Πολύκαρπος από τη Σμύρνη. Φωνάζει η Αικατερίνη από την Αλεξάνδρεια. Φωνάζει ο Χρυσόστομος από τη Βασιλεύουσα πόλη και, δεί-χνοντάς σου τη σκληρότατη τυραννίδα των άθεων Αγαρηνών, ελπίζουν από την άκρα σου ευσπλαχνία την απολύτρωση του ελληνικού γένους.
Δέξου, λοιπόν, Παναγία Παρθένε, τα δάκρυά μας, τα οποία σημαδεύουν το μυστήριο, που έγινε σε σένα. Γιατί, καθώς τα δάκρυα τρέχουν χωρίς βλάβη των ματιών, έτσι και ο θείος Λόγος έτρεξε από την καθαρή σου μήτρα, δίχως φθορά της παρθενίας σου. Δώσε τόση δύνα-μη εναντίον των ανθρωποκτόνων και αιμοβόρων βαρβάρων, ώστε να σβηστεί τελείως το φως του φεγγαριού, να λάμψει περισσότερο του μυστικού Ήλιου η ζωοποιός ακτίνα, να εξαπλωθεί στον κόσμο ολόκληρο η δύναμη του Σταυρού και να δοξαστεί από όλους το άγιό σου όνομα με τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα τώρα και πάντα και στους αιώνες. Αμήν»..

Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΟΥ ΚΛΗΡΟΥ

ΕΘΝ. Η ΔΥΝΑΜ.

Δημοσιεύτηκε στο υπ’ αρίθμ. 241/1961 φύλλο του περιοδικού «Χριστιανική Σπίθα»

«Ἰδὼν τοὺς ὄχλους ἐσπλαχνίσθη περὶ αὐτῶν, ὅτι ἦσαν ἐκλελυμένοι καὶ ἐρριμμένοι ὡς πρόβατα μὴ ἔχοντα ποιμένα» (Ματθ. 9, 36).

(«Όταν είδε τους όχλους τους σπλαχνίσθηκε, επειδή ήταν διασκορπισμένοι και εγκαταλελειμμένοι σαν πρόβατα που δεν έχουν βοσκό»).

«Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χριστῷ» (Φιλιπ. 4, 13).

(«Όλα τα μπορώ με τη δύναμη που μου δίνει ο Χριστός»).

«Ο παπάς»

Ο «παπάς»! Με πόση περιφρόνηση προφέρει σήμερα τη λέξη αυτή ο πολύς κόσμος! Τον βλέπει με βλέμμα ειρωνικό και εμπαικτικό. Μόλις εμφανίζεται ένας κληρικός, ανάγωγοι και ασεβείς νέοι – γιατί όχι και ηλικιωμένοι και γέροντες και ελεεινά ακόμη δεσποινάρια και παιδάρια; – εκτρέπονται σε αστειολογίες, σε βωμολοχίες και αισχρές ακόμη χειρονομίες. Στα λεωφορεία, τα κατάμεστα από κόσμο, κανένας δε σηκώνεται πρόθυμα για να παραχωρήσει θέση σε κληρικό, ενώ έντονη ακούγεται η φωνή του εισπράκτορα· «Μία θέση για τον παπά». Στα μέγαρα της αριστοκρατίας, στα οποία ο ιερέας καλείται αναγκαστικά να τελέσει γάμο ή βάπτισμα, απομονώνεται σε ιδιαίτερο δωμάτιο, ωσότου έλθει η ώρα της τελέσεως. Είναι, βλέπετε, λίαν αποκρουστική η εμφάνιση του ιερέα εν μέσω των αριστοκρατικών κύκλων. Στα δημόσια γραφεία, ενώ τμηματάρχες και διευθυντές και νομάρχες και υπουργοί σηκώνονται και υποκλίνονται ενώπιον κυρίων και δεσποινίδων ισχυρών οίκων, οι κύριοι αυτοί αντιθέτως κρατούν μπροστά τους, μερικές φορές για ώρες, όρθιους σεβάσμιους κληρικούς. Υπάρχουν παλαιότερα αλλά και νεότερα παραδείγματα, κατά τα οποία αυτοί που διαχειρίζονται την κρατική εξουσία στην Ελλάδα συμπεριφέρθηκαν με ασεβέστατο τρόπο σε κορυφές της εκκλησιαστικής ιεραρχίας. Υπενθυμίζουμε τη συμπεριφορά του ανεκδιήγητου εκείνου Έλληνα αρμοστή της Σμύρνης Στεργιάδη προς τον αείμνηστο επίσκοπο Σμύρνης Χρυσόστομο τον εθνομάρτυρα. Υπενθυμίζουμε ζωηρό επεισόδιο του μακαριστού Μητροπολίτη Ιωαννίνων Σπυρίδωνα Βλάχου, του μετέπειτα Αρχιεπισκόπου Αθηνών, με κάποιον γενικό διοικητή της Ηπείρου… Πόσα παραδείγματα ανάρμοστης συμπεριφοράς λαού και αρχόντων προς τον κλήρο δε θα μπορούσαμε να αναφέρουμε! Το ράσο, όπου εμφανίστηκε, περιφρονείται, γίνεται στόχος δυσμενών σχολίων, ειρωνειών και εμπαιγμών. Και είναι τόση η περιφρόνηση προς το ράσο, ώστε κάποιοι μικρόψυχοι νεότεροι κληρικοί, μη μπορώντας να υποφέρουν τον ονειδισμό αυτό του Χριστού, ζητούν να αποβάλουν το τιμημένο ράσο και να φορέσουν σακάκι και γραβάτα… Αλλά αυτοί είναι δειλοί στρατιώτες της στρατιάς του Κυρίου!

Ο «παπάς» περιφρονημένος και εξουθενωμένος στις μέρες μας. Πότε έριξε σ’ αυτόν στοργικό βλέμμα το Ορθόδοξο Βασίλειό μας, που έχει την αξίωση σε κάθε Λειτουργία να μνημονεύει τα ονόματα των ανώτατων αρχόντων του; Ρακένδυτος περπατάει στην ύπαιθρο. Ο κρατικός κορβανάς εκατομμύρια και δισεκατομμύρια δαπανά για όλα και για όλους και μόνο για τον ιερέα δεν έχει. Και προς μεγαλύτερη εξουθένωσή του, επιμένει να κρατά την αναγκαστική ενοριακή εισφορά ως μέσο συντηρήσεως του ιερατείου. Άχρηστο βάρος θεωρείται ο ιερέας. Πολιτικός αρχηγός, από τους ισχυρούς των ημερών μας, στην παράκληση νεότερου ιεράρχη να ενδιαφερθεί για τον ιερέα της υπαίθρου, απάντησε· «Η Ελλάδα δεν έχει ανάγκη από παπάδες! Έχει ανάγκη από γεωπόνους και μηχανικούς». Την ίδια περίπου νοοτροπία έχουν και όλοι οι άλλοι πολιτικοί μας.

Οι θυσίες του ορθόδοξου κλήρου

Η Ελλάδα δεν έχει ανάγκη από παπάδες! Τι άγνοια της ιστορίας του Έθνους μας και τι αχαριστία! Τούρκος υπήκοος, με φέσι και τουρκική ομιλία θα ήταν ο κύριος αυτός και οι όμοιοί του, εάν δεν υπήρχε το ράσο του ορθόδοξου κληρικού. Πόσα δεν οφείλει σ’ αυτό η Ελλάδα! Να μνημονεύσουμε εδώ τις υπηρεσίες, που πρόσφερε στον ελληνικό λαό ο κλήρος; Είναι αδύνατο. Τόμοι ολόκληροι θα έπρεπε να συγγραφούν για να εκθέσουν τις ανεκτίμητες υπηρεσίες του κλήρου προς το Έθνος μας. Περιοριζόμαστε εδώ στο να απευθύνουμε προς τους κυρίους αυτούς τα εξής μόνο ερωτήματα· Όταν η Βυζαντινή αυτοκρατορία κατέρρευσε και η ημισέληνος υψώθηκε στη Βασιλίδα των πόλεων και οι άρχοντες, παίρνοντας μαζί τους τους υλικούς θησαυρούς τους, πανικόβλητοι έφευγαν στη Δύση για να διασώσουν το σαρκίο τους, ποιοι έμειναν, παρακαλώ, πλησίον του υπόδουλου Γένους, για να το παρηγορήσουν και να το εμψυχώσουν τον καιρό των ανεκδιήγητων βασάνων τεσσάρων αιώνων; Ποιοι κράτησαν άσβεστη τη λαμπάδα της Πίστεως και την αγάπη προς την Πατρίδα; Ποιοι δίδαξαν και διατήρησαν την ελληνική γλώσσα; Οι κληρικοί, απαντά η Ιστορία. Και όταν έφτασε η ημέρα της εθνεγερσίας, ποιοι πρωτοστάτησαν στον ιερό αγώνα και ύψωσαν το λάβαρο της ελευθερίας και συγκακουχήθηκαν με το μαχόμενο λαό και συνανέμειξαν τα αίματά τους με τα αίματα των ευγενέστερων τέκνων της Ελλάδας; Οι κληρικοί, απαντά πάλι η Ιστορία. Και όταν επήλθε η Μικρασιατική καταστροφή και ο ανεκδιήγητος εκείνος αρμοστής έντρομος τη νύχτα μαζί με άλλους έφευγε και η Σμύρνη παραδινόταν στις φλόγες, ποιοι παρέμειναν εκεί, για να προσφέρουν την ύστατη θυσία υπέρ του Γένους; Κληρικοί και πάλι, απαντά η Ιστορία, από τους οποίους κορυφαίος ο αείμνηστος Χρυσόστομος. Και όταν το Έθνος κατά τον τελευταίο παγκόσμιο πόλεμο περιήλθε σε τριπλή κατοχή και υφίστατο τα απερίγραπτα μαρτύρια, ενώ οι πολιτικοί ηγέτες έγκαιρα έφτασαν σε ασφαλείς χώρες και έμεναν εκεί φιλοσοφώντας… ποιοι, παρακαλώ, παρέμειναν στην Ελλάδα, για να σηκώσουν το Σταυρό του μαρτυρίου; Οι κληρικοί και πάλι, απαντά η νεότατη Ιστορία του Έθνους. 400 περίπου κληρικοί πρόσφεραν τη ζωή τους υπέρ του Γένους, αφού μαρτύρησαν ποικιλοτρόπως. Ο αριθμός όσων θυσιάστηκαν από τον κλήρο αποτελεί το μεγαλύτερο ποσοστό συγκριτικά με τα ποσοστά αυτών που θυσιάστηκαν από άλλους κλάδους και επαγγέλματα.

______________________________________

∗ Ευτυχώς σήμερα, όταν εκτυπώνεται το παρόν βιβλίο, ύστερα από αγώνες και δημοσιογραφικό έλεγχο που ασκήθηκε, δεν υφίσταται πλέον ενοριακή εισφορά, ενώ η Ελληνική Πολιτεία, με το υπ’ αρίθμ. 469/1968 Α. Ν. φιλοτιμήθηκε να καταβάλλει τη μισθοδοσία του κλήρου. Θα χρειαστεί όμως χρόνος αρκετός, καθώς και άλλες ενέργειες εκ μέρους των κρατούντων, για να βρει ο ορθόδοξος κλήρος τη θέση, η οποία του ταιριάζει στην Ελληνική Πατρίδα.

***

Ο κλήρος στο περιθώριο!

Ο ορθόδοξος κλήρος, ο οποίος τόσες ανεκτίμητες υπηρεσίες και εκδουλεύσεις έχει προσφέρει στον ελληνικό λαό, θα έπρεπε να είναι υπερβολικά σεβαστός. Θα έπρεπε η φωνή του, ως η αγνότερη φωνή της Ελλάδας, να ακούγεται και να λαμβάνεται σοβαρά υπ’ όψιν από τους άρχοντες της πολιτείας στη ρύθμιση κοινωνικών, ηθικών και πνευματικών θεμάτων, που αφορούν στη ζωή του ποιμνίου τους, το οποίο αποτελεί το 98% του πληθυσμού της Ελλάδας. Θα έπρεπε…

Και όμως! Αμέσως μετά την πρώτη απελευθέρωση του Έθνους (1830) μία τάση, από επίδραση κακών παραδειγμάτων της Δύσης, παρατηρήθηκε, τάση ο κλήρος ως παράγων να παραγκωνιστεί και να τεθεί στο περιθώριο της κοινωνικής και εθνικής ζωής. Πρωταγωνιστής αυτός στους εθνικούς αγώνες είδε τον εαυτό του να περιφρονείται και να περιορίζεται στην εκπλήρωση τυπικών καθηκόντων, να βαπτίζει και να κηδεύει, να κρατάει τα ληξιαρχικά βιβλία, και να καταντά ένας ταπεινός υπηρέτης του Καίσαρα, τελευταίος τροχός της κρατικής αμάξης, υδροφόρος και ξυλοφόρος της αισχρής πολιτικής. Και μαζί με τον ιερέα, που έτσι περιφρονήθηκε και ταπεινώθηκε, τέθηκε στο περιθώριο και η Θρησκεία του Ναζωραίου. Αυτή, κατά την αντίληψη πολιτικών ψυχρών και αδιάφορων, που όχι λίγοι από αυτούς ανήκουν σε μασονικές στοές, είναι χρήσιμη και αναγκαία για απελευθερωτικούς αγώνες, καθώς εξάπτει το μένος των πολεμιστών, αλλά περιττή και άχρηστη για τη θεμελίωση και ανάπτυξη της πολιτείας. Έξω, λοιπόν, από τη ζωή του Έθνους το Ευαγγέλιο! Το πνεύμα των αρχαίων ειδωλολατρών προγόνων έπρεπε να αναζωογονηθεί, για να ανασυνδεθεί έτσι, κατά την αντίληψη αυτών των κυρίων, η νεότερη Ελλάδα με την αρχαία. Το πνεύμα μετά τη Δύση έπρεπε να πνεύσει και στη ζωή του Έθνους, για να μη θεωρείται η Ελλάδα χώρα καθυστερημένη. Και έτσι οι νοσταλγοί του παγανιστικού κόσμου της αρχαιότητας μαζί με ανόητους νεοτεριστές, που «χάζευαν» μπροστά σε κάθε βιτρίνα του ψευδοπολιτισμού της Δύσεως, διαμόρφωσαν τη νέα ελληνική κοινωνία, στην οποία η χριστιανική ζωή διαρκώς αποχρωματιζόμενη έχανε ολοένα τη λάμψη της, για να γίνει το λαμπρό αστέρι της Ελλάδας ως αστέρι της Αποκαλύψεως που σβήνει και πέφτει.

Έτσι, για να μιλήσουμε με παραδείγματα, η Παιδεία, η οποία στηριζόταν σε ορθόδοξα κείμενα, εξέκλινε από την ευθεία γραμμή. Το Ψαλτήρι και η Οκτώηχος εξοβελίστηκαν. Από τα αναγνωστικά των Ελληνοπαίδων αποβλήθηκαν υπέροχες περικοπές των μεγάλων πατέρων της Εκκλησίας και αντ’ αυτών εισήγαγαν τους μύθους, οι οποίοι διηγούνται τις γεννήσεις, τις μάχες και τα άθλα των ψευδοθεών του Ολύμπου. Οι ώρες των θρησκευτικών περιορίστηκαν στο ελάχιστο. Η πρωινή προσευχή κατάντησε ξερός τύπος. Η σχολική εορτή των γραμμάτων, η εορτή των Τριών Ιεραρχών, ήλθε εποχή που καταργήθηκε εντελώς. Φιλόλογοι εκθείαζαν το αρχαίο πνεύμα, φυσικοί περιγελούσαν ως μυθικές τις ιδέες της Γραφής σχετικά με το Θεό και τη Δημιουργία του κόσμου. Υλιστές γιατροί προέτρεπαν σε ακόλαστη ζωή τη νεότητα και δίδασκαν την αθεΐα. Η Κυριακή βεβηλώθηκε με τις λαϊκές αγορές, με τα ιπποδρόμια, με το βάρβαρο ποδόσφαιρο. Η νομοθεσία του Κυρίου σχετικά με το γάμο και το διαζύγιο καταπατήθηκε με αντιχριστιανικές διατάξεις. Αντίθετα επίσης προς τη νομοθεσία του Κυρίου, για μηδαμινά ζητήματα, επιβλήθηκε ο όρκος, για να μη μείνει Έλληνας καθαρός από τον όρκο. Η βλασφημία των Θείων λογαριάζεται στην ποινική νομοθεσία ως ελάχιστο πταίσμα. Η ίδια η επικεφαλίδα του Συντάγματος, «Εἰς τὸ ὄνομα τῆς ὁμοουσίου καὶ ἀδιαιρέτου Τριάδος», η οποία σαν φωτεινό αέτωμα στέγαζε το πολίτευμα της νεότερης Ελλάδας, ήλθε εποχή, όταν με γέλια και καγχασμούς οι βουλευτές την κατέβασαν. Αλλά και τώρα, όταν υπάρχει, ποιος σεβασμός προς τον Τριαδικό Θεό; Σε άλλη τριάδα, σατανική τριάδα, πιστεύουν οι άνθρωποι αυτοί. Οι συνεδριάσεις της Βουλής αρχίζουν και τελειώνουν χωρίς προσευχή. Θεατρικά έργα που εκθεμελιώνουν την ηθική του Ευαγγελίου και χλευάζουν τον Εσταυρωμένο ανεβαίνουν στη σκηνή και τιμώνται με την παρουσία αρχόντων. Τα σπήλαια της ακολασίας λειτουργούν σε απόσταση λίγων βημάτων από τους ναούς. Ο αλκοολισμός αλματωδώς προοδεύει. Οι ταβέρνες αυξάνουν καταπληκτικά. Το ούζο και τα άλλα οινοπνευματώδη ποτά σαν πύρινος ποταμός κατακαίνε τα σπλάχνα του ελληνικού λαού. Τα παιδιά των αλκοολικών, ρέποντας προς την ασωτία και το έγκλημα, αποτελούν δημόσιο κίνδυνο. Το κάπνισμα ανήλθε σε τέτοιο ύψος κατανάλωσης, ώστε να σχολιάζεται από τις καθημερινές εφημερίδες. Και γυναίκες και παιδιά ακόμη καπνίζουν. Υπέρμετρος πλούτος αφενός που συγκεντρώνεται σε λίγες οικογένειες, και απερίγραπτη πενία αφετέρου εκατομμυρίων ατόμων χαρακτηρίζουν την κοινωνική μας κατάσταση. Ο τουρισμός η μόνη ελπίδα! Μετατρέψατε, Έλληνες, τον οίκο της Ελλάδας σε οίκο… , για να ελκύσετε πελατεία από τις διεφθαρμένες μεγαλοπόλεις της Ευρώπης. Και η ζωή της Ελλάδας συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις της νέας θεότητας του τουρισμού. Και η διαφθορά προχωράει βαθύτερα! Καζίνα άρχισαν να λειτουργούν. Κορυφές βουνών, που ήταν φωλιές αγίων, μεταβάλλονται σε κέντρα οργίων. Νησί, το οποίο έπαιξε σπουδαιότατο ρόλο κατά την Ελληνική Επανάσταση, βρίσκεται ήδη κάτω από την υψηλή προστασία του τουρισμού και μεταβλήθηκε σε κέντρο αφάνταστης ακολασίας και ο γηραιός Μητροπολίτης με φρίκη απειλεί να εγκαταλείψει το νησί…

Ο κλήρος απαθής θεατής;

Αρκούν, νομίζουμε, τα παραπάνω, για να αποδείξουν ότι η ζωή του Έθνους μας δεν πορεύεται πλέον τις ευθείες οδούς του Κυρίου. Εκτροχιάστηκε επικίνδυνα. Και είναι μεν αλήθεια ότι για τον εκτροχιασμό αυτόν από την ορθόδοξη τροχιά, πάνω στην οποία για αιώνες κινιόταν, ακούστηκαν στο Έθνος μας φωνές διαμαρτυρίας. Ιεροκήρυκες εκφώνησαν πύρινους λόγους, θρησκευτικά περιοδικά δημοσίευσαν άρθρα, που στηλιτεύουν το κακό, εγκύκλιοι της Ι. Συνόδου εκδόθηκαν και αναγνώστηκαν σε όλους τους ναούς, χριστιανοί κατήλθαν ακόμη και σε πεζοδρομιακό αγώνα. Αλλά ποια τα αποτελέσματα των ενεργειών αυτών; Ελάχιστα. Γιατί; Πολλοί οι λόγοι. Ένας μάλιστα από τους σπουδαιότερους λόγους, για τον οποίο το πολυειδές κακό εξωτερικά – υπογραμμίζουμε τη λέξη – έχει λάβει τεράστιες διαστάσεις, είναι το ότι ο πολιτικός παράγοντας, ο οποίος θα μπορούσε μέσω της κρατικής εξουσίας να περιορίσει εξωτερικά το κακό και να συντελέσει στην κάθαρση της κοινωνίας, καμία σημασία δεν έδωσε ποτέ στις εκκλήσεις και διαμαρτυρίες, που, κατά την αντίληψη των κρατούντων, προέρχονται από ανθρώπους, οι οποίοι εξακολουθούν στον εικοστό αιώνα να έχουν μεσαιωνικές αντιλήψεις. Έτσι ονομάζουν, μεσαιωνισμό δηλαδή, την αυστηρή διδασκαλία του Χριστιανισμού.

Και όμως! Διαφορετική θα ήταν η κατάσταση στο Έθνος μας, εάν ο πολιτικός παράγοντας εμπνεόταν από τα χριστιανικά ιδεώδη και, συνεπής στις αρχές, ευθυγράμμιζε τη ζωή του Έθνους προς το μοναδικό κανόνα αληθινής ζωής, το Ευαγγέλιο. Και τον πολιτικό παράγοντα θα μπορούσε να επηρεάσει, όχι απλώς να επηρεάσει, αλλά και να κατευθύνει προς ευαγγελικές λύσεις των προβλημάτων της χώρας μας ο ορθόδοξος ελληνικός κλήρος.

Ναι, κύριο αρχηγοί πολιτικών κομμάτων πάσης φύσεως. Ο κλήρος, τον οποίο εσείς περιφρονείτε και θεωρείτε αμελητέα δύναμη, εγκλείει τεράστια και ακατανίκητη δύναμη, τη δύναμη της πίστεως. Αλλά θα ρωτήσετε· Με ποιο τρόπο θα μπορούσε ο κλήρος να επηρεάσει και να κατευθύνει ευαγγελικώς τη ζωή του Έθνους; Να κατέλθει ο ίδιος σε πολιτικούς αγώνες; Και σ’ αυτούς τους αγώνες, από άποψη πολιτικών δικαιωμάτων, κανένα εμπόδιο δεν έχει σήμερα ο κλήρος. Διότι κατά τον ισχύοντα εκλογικό νόμο ο κληρικός έχει το δικαίωμα και του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι και συνεπώς μπορεί να υποβάλει υποψηφιότητα βουλευτή. Και υπάρχουν στην Ελλάδα κληρικοί, οι οποίοι, καθώς υπηρέτησαν το λαό ποικιλοτρόπως, εάν έθεταν ανεξάρτητη υποψηφιότητα υπέρ των γενικών συμφερόντων του Έθνους, θα ήταν δυνατό να εκλεγούν βουλευτές και να εισέλθουν στη Βουλή των Ελλήνων και να ανανεώσουν το παράδειγμα των κληρικών του 1821, οι οποίοι ως βουλευτές μετείχαν στις συνεδριάσεις των πρώτων μετά την απελευθέρωση εθνοσυνελεύσεων, και κανείς τότε δεν διαμαρτυρόταν για την παρουσία τους. Αλλά νομίζουμε ότι δεν ενδείκνυται η αυτοπρόσωπη κάθοδος του ορθόδοξου κληρικού στο στίβο των πολιτικών αγώνων, επειδή, όπως έχουν σήμερα τα πράγματα σε μας, εν μέσω των φοβερών ύβρεων και αντεγκλήσεων των πολιτικών, το κύρος του κλήρου θα υφίστατο φθορά. Συμφωνούμε σ’ αυτό το σημείο με όσα ορθά στο περιοδικό «Εφημέριος» (φύλλο 1/9/61 σελ. 510 – 513), στη στήλη των «Αδελφικών γραμμάτων», διατύπωσε φίλος ιεροκήρυκας σχετικά με τη μη ανάμειξη του κλήρου στις πολιτικές διαμάχες των σημερινών κομμάτων.

Αλλά εάν η αυτοπρόσωπη κάθοδος του ορθόδοξου κληρικού στο στίβο των πολιτικών πραγμάτων δεν ενδείκνυται, ενδείκνυται όμως και επιβάλλεται εξαιτίας της κρισιμότητας των καιρών ο κλήρος να μη μείνει απαθής θεατής της εξελίξεως της πολιτικής ζωής της χώρας αλλά να ενδιαφερθεί με έναν και μόνο σκοπό· Το Έθνος μας να κυβερνηθεί όχι μόνο με τα λόγια αλλά και στην πράξη χριστιανικά. Και το ενδιαφέρον του στον τομέα αυτό πρέπει να μην περιορίζεται μόνο στις προσευχές και δεήσεις υπέρ της καλύτερης διακυβέρνησης της χώρας αλλά να επεκταθεί και σε σειρά ποιμαντορικών ενεργειών, για να σωθεί το Έθνος με τη χριστιανική διακυβέρνηση. Πώς; Ακούστε μας, φίλοι αναγνώστες.

Δόξα τω Θεώ! Παρόλη τη διαφθορά της εποχής μας και την κρίση των συνειδήσεων, τον κλονισμό των πολλών, υπάρχει στο Έθνος μας το «μικρό ποίμνιο του Ιησού». Υπάρχουν οι επτακισχίλιοι, που δεν «ἔκλιναν γόνυ τῷ Βάαλ», δεν προσκύνησαν τα σύγχρονα είδωλα. Υπάρχουν χριστιανοί και χριστιανές που αναστενάζουν για τη σημερινή αθλιότητα. Υπάρχουν και εκλεκτοί άνδρες, διασκορπισμένοι σε όλους τους κλάδους των επαγγελμάτων, οι οποίοι πρωτοστατούν σε έργα χριστιανικής διαφωτίσεως και φιλαλληλίας και στην Αθήνα και στις επαρχίες και ποθούν ένα αναμορφωτικό κίνημα υπό την αιγίδα της Εκκλησίας.

Να υψωθεί νέο λάβαρο

Σ’ αυτούς τους τελευταίους η Διοικούσα Εκκλησία θα μπορούσε να στραφεί και με το στόμα των Ιεραρχών της να πει·

«Αγαπητά μας πνευματικά παιδιά. Σεις που είστε ζωντανά μέλη της Εκκλησίας του Χριστού, ακούστε τη φωνή των ποιμένων σας. Για 130 χρόνια το μικρό μας Βασίλειο κυβερνιέται από πολιτικούς άνδρες, οι οποίοι δεν ζουν το Χριστό. Πλην του αείμνηστου Καποδίστρια και ίσως και κάποιου άλλου, οι πολιτικοί άνδρες υπήρξαν ψυχροί, αδιάφοροι, είρωνες των πατρικών παραδόσεων, καταφρονητές του Ευαγγελίου, εμπαίκτες του Θεού, βλάσφημοι, άπιστοι, ασεβείς, πολλοί μάλιστα από αυτούς και ενεργά μέλη μασονικών στοών, για τις οποίες εργάζονται καταχθονίως. Ποια υπήρξε η συμπεριφορά των ανθρώπων αυτών απέναντι της αγίας μας Θρησκείας, είναι γνωστό σε όλους σας. Η τεράστια περιουσία της Εκκλησίας δημεύτηκε όχι υπέρ του λαού αλλά υπέρ των κομματικών φίλων. Η Εκκλησία κατάντησε το «κλωτσοσκούφι» της πολιτικής εξουσίας και μέσο αισχρής εκμετάλλευσης για πολιτικούς σκοπούς. Δεν αισθανόμαστε, αγαπητά μας παιδιά, πικρία για την αχαριστία τους, ούτε τρέφουμε αισθήματα εκδικήσεως για τις ύβρεις τους. Μάθαμε να υποφέρουμε. Το θέμα όμως είναι άλλο· η τεράστια ηθική και θρησκευτική βλάβη του λαού που προέρχεται από τέτοιους πολιτικούς άνδρες. Σας θέτουμε το ερώτημα· Επιτρέπεται οι ψήφοι χιλιάδων πιστών, που ζουν τη λύτρωση του Χριστού, επιτρέπεται να δίνονται υπέρ τέτοιων πολιτικών ανδρών και με τη δύναμη των ψήφων τους να εκλέγονται βουλευτές και να κυβερνούν τον τόπο μας; Με τη σιωπή σας και την ψήφο σας δεν είτε και σεις υπεύθυνοι για τη διαφθορά, στην οποία βυθίζουν το Έθνος ο αντιχριστιανικές ενέργειες τέτοιων πολιτικών ανδρών; Γι’ αυτό η Ιεραρχία, φέροντας την ευθύνη για το μέλλον του ιστορικού αυτού Έθνους, σας καλεί σε αγώνα για την εκχριστιάνιση της πολιτικής ζωής της χώρας. Γι’ αυτό εξέλθετε από τα διάφορα πολιτικά σχήματα της εποχής μας, αποτινάξτε τον κονιορτό των ποδιών σας, σχηματίστε ιερή παράταξη με σύνθημα «Ο Χριστός αρχηγός μας σε όλα», καταρτίστε πρόγραμμα εμποτισμένο από τα χριστιανικά ιδεώδη και διασκορπισθείτε σε όλο το Έθνος και, αν άλλοι μιλούν για γέφυρες και δρόμους, εσείς διακηρύξτε με όλη τη θέρμη και το πάθος της ψυχής σας ότι «ἑνός ἐστι χρεία» («ένα πράγμα χρειάζεται»), ότι τα δεινά της Ελλάδας δε θα παύσουν παρά μόνο εάν ο Ελληνικός λαός με ελεύθερη επιλογή αναγνωρίσει το Χριστό κυβερνήτη του σε όλες τις εκφάνσεις της ηθικής του ζωής. Ό,τι θέλει Εκείνος, αυτό ας είναι και το θέλημα της Ελλάδας. Ο ορθόδοξος κλήρος της Ελλάδας, ο οποίος άλλοτε στο πρόσωπο του Παλαιών Πατρών Γερμανού ύψωσε στην ιστορική Μονή της Αγίας Λαύρας το λάβαρο για την εθνική απελευθέρωση, υψώνει και σήμερα άλλο λάβαρο, εξίσου ή και περισσότερο σπουδαίο, το λάβαρο για τη χριστιανική διακυβέρνηση της χώρας μας. Και αυτό γιατί, ενώ η Ελλάδα ελευθερώθηκε από την τουρκική δουλεία, εξαιτίας άπιστης και αισχράς πολιτικής, υποδουλώθηκε σε σκοτεινές δυνάμεις και ήδη το Έθνος αναστενάζει από την έλλειψη γνήσιας χριστιανικής ηγεσίας. Εσείς οι λαϊκοί, παιδιά μας εκλεκτά, που έχετε όλη την ευχέρεια να κινηθείτε πολιτικώς, αφήστε την ένοχη αδράνεια, θεωρήστε ύψιστο καθήκον το ενδιαφέρον για τα κοινά και μην αφήνετε, κατά την παραβολή της Παλαιάς Διαθήκης, να βασιλεύει το αγκάθι. Στο κίνημά σας αυτό για την εξυπηρέτηση του λαού και τη δόξα του Χριστού θα συμπαρασταθεί η Εκκλησία με όλες της τις δυνάμεις. Διότι, εάν η Εκκλησία δεν υποστηρίξει τα τέκνα της τα πιστά, ποιους θα υποστηρίξει;».

Έτσι πρέπει να μιλήσει μια ελεύθερη και ζωντανή Εκκλησία. Και ένας λαός πιστός, εμπνεόμενος και καθοδηγούμενος από τους ποιμένες του θα αγωνιστεί και στον τομέα αυτό της δόξας του Θεού. 8000 κληρικοί σε σταυροφορία. Ο καθένας απ’ αυτούς στον κύκλο της δράσεώς του δε μπορεί κατά μέσο όρο να επηρεάσει υπέρ των αγίων απόψεων 50 – 100 λαϊκούς; Από τις κάλπες, είμαστε βέβαιοι, ότι θα εξέλθουν οι δυνατοί. Θα εκλεγούν 10, 20, 30 … βουλευτές, αντιπροσωπεύοντας γνησίως τον πιστό λαό, και τότε στη Βουλή των Ελλήνων θα ακουστεί η φωνή του Χριστού να ρυθμίζει τη ζωή του Έθνους. Ποιος ξέρει εάν από αυτό το αναμορφωτικό κίνημα δεν προκύψει ένας νεότερος Καποδίστριας που θα ζει το Χριστό στην καρδιά του και θα καθοδηγεί προς Αυτόν το ταλαίπωρο Έθνος μας;

Ω! Τι δε θα μπορούσε να πράξει μια Εκκλησία ελεύθερη και ζωντανή, της οποίας οι ποιμένες, δονούμενοι από ακράδαντη πίστη, θα τολμούσαν το παν για το Χριστό, για την επικράτηση των αρχών του στην κοινωνία και την Πολιτεία! Και έτσι φθάνουμε στο σπουδαιότερο όλων των ερωτημάτων· Υπάρχουν ανάμεσά μας ποιμένες για να ηγηθούν τέτοιες σταυροφορίες;

Μία έκκληση

Αυτές τις μέρες, αγαπητοί μας αναγνώστες, συνεδριάζει εκτάκτως η σεπτή Ιεραρχία της Εκκλησίας της Ελλάδας. Ως ελάχιστος ιερομόναχος της Εκκλησίας αυτής τολμώ να απευθυνθώ προς τις κορυφές της Ιεραρχίας και να πω τα εξής·

Σεβασμιότατοι Ιεράρχες! Δεν υπάρχει, νομίζω, σύνοδος Ιεραρχίας, στην οποία να μην εκφράζετε τη λύπη και την αγανάκτησή σας για την καταπάτηση από την Πολιτεία των δικαίων της Εκκλησίας, για την ασεβή συμπεριφορά πολιτικών αρχόντων προς λειτουργούς της, για την αδιαφορία τους προς λύση του εφημεριακού και άλλων προβλημάτων. Αλλά θα αρκεστείτε μόνο να εκφράσετε τη λύπη και την αγανάκτησή σας; Δεν νομίζετε ότι έφτασε ο καιρός να κάνει η Εκκλησία κάτι γενναιότερο και υψηλότερο για την αναστήλωση του εκκλησιαστικού γοήτρου και τη σωτηρία του λαού; Είναι κατάλληλο να λεχθεί και για σας· «Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν καὶ θεάσασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμὸν ἤδη» («Σηκώστε τα μάτια σας και δείτε τα χωράφια ότι είναι ήδη λευκά για θερισμό»). Ο ευσεβής λαός διψά για δραστηριότητα, υψηλό φρόνημα, υγιή ποιμαντορία. Αδελφοί και πατέρες! Γιατί να κατατριβόμαστε για τα μικρά και ελάχιστα; Ας ρίξουμε ένα βλέμμα και ας δούμε ότι ετερόδοξες Εκκλησίες με λόγια και έργα, με ακούραστη δραστηριότητα, κατόρθωσαν να κάνουν αισθητή την παρουσία της Εκκλησίας, να επηρεάσουν βαθιά την πολιτική ζωή της χώρας, να δημιουργήσουν χριστιανικά κινήματα, που απέτρεψαν την εισβολή και την κυριάρχηση αντιχριστιανικών συστημάτων και δραστήρια τέκνα των Εκκλησιών αυτών, εμπνεόμενα και καθοδηγούμενα από τους ποιμένες τους, είναι ηγέτες στην πολιτική ζωή των χωρών του. Γιατί σε μας τόση αδράνεια;

Ω Κύριε! Βοήθησε και δώσε έμπνευση στους ποιμενάρχες. Ας γίνει κάθε αρχιερατική ράβδος Μωυσέως, μοχλός, με τον οποίο η Ελλάδα από το σημερινό τέλμα θα μετακινηθεί σε νέα ζωή και δόξα.

ΑΡΑΠΙΤΣΑ

Δημοσιεύτηκε στο υπ’ αρίθμ. 92 /1949 φύλλο του περιοδικού «Χριστιανική Σπίθα»

25^ηΜαρτίου 1821! Ημέρα αγία. Πηγή εμπνεύσεων. Αστέρι φωτεινό, το οποίο φωτίζει την Ελλάδα μας στο δρόμο της πίστης και της αρετής.

25 Μαρτίου 1821. Στην Αγία Λαύρα τελείται ιερή και συγκινητική η θεία Λειτουργία, η αρχιερατική ράβδος αστράφτει, ξεσπάει ο κεραυνός, ανάβει η φωτιά, υψώνεται το λάβαρο, ακούγεται το σύνθημα· «Ελευθερία ή θάνατος». Αντηχούν τα όρη και τα πελάγη. Η Ελλάδα τινάζεται όρθια. Από το Δούναβη μέχρι τον Ταΰγετο, την Κρήτη, τα Δωδεκάνησα και την Κύπρο η Ελλάδα εξεγέρθηκε σα λιοντάρι και η λύρα του Τυρταίου – Ρήγα, το σχοινί του Πατριάρχη, το ράσο του Διάκου, ο δαυλός του Κανάρη και ο χορός του Ανδρούτσου κλονίζουν τα θεμέλια της τουρκικής αυτοκρατορίας. Η Ευρώπη μένει έκπληκτη. Λαοί και έθνη, θαυμάστε την Ελλάδα μας! Δείτε πώς πολεμάει. Ο Δαβίδ νικά το Γολιάθ. Ο Νέστορας το Λυαίο. Ο Σταυρός την ημισέληνο.

Όλη η Ελλάδα μάχεται. Από τους πρώτους συμμετέχει στον αγώνα τη Μακεδονία μας. Οι Ι. Μονές του Αγίου Όρους, τα ηρωικά χωριά της Χαλκιδικής, το Μέλενικο, οι Σέρρες, η Δράμα, η Βέροια, η Νάουσα, η Κοζάνη, η Σέλιτσα, η Βλάστη, η Σιάτιστα, τα Γρεβενά, η Κλεισούρα, η Καστοριά, το Μοναστήρι – και ποια πέτρα της Μακεδονίας δεν κινήθηκε; – δίνοντας το «παρών» και με μύριους τρόπους χτυπούν το θηρίο της αβύσσου. Ω γνωστοί και άγνωστοι ήρωες της Μακεδονίας μας, όσοι αγωνιστήκατε υπέρ της ανεξαρτησίας της Πατρίδας, διακόψτε προς στιγμή το μακάριο ύπνο σας, τις νίκες και τους θριάμβους σας. Ο νεότεροι απόγονοί σας δεν είναι αχάριστοι. Μελετούν την ιστορία σας, αντιγράφουν τους ηρωισμούς σας και ακούν τις φωνές σας· «Φύλακες, να είστε σε επαγρύπνηση! Οι εχθροί της Ελλάδας δεν εξοντώθηκαν ακόμη».

***

Η Μακεδονία πήρες μέρος στον αγώνα του 1821. Αλλά εάν υπάρχει μία πόλη της Μακεδονίας, η οποία θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ωραίο σύμβολο των αγώνων της υπέρ της ελευθερίας της Ελλάδας, αυτή είναι η Νάουσα. Εάν η Νότια Ελλάδα έχει το Μεσολόγγι, η Βόρεια Ελλάδα έχει να παρουσιάσει τη Νάουσα. Εκεί ο πρόμαχος της ελευθερίας, ο ατρόμητος Ζαφειράκης, υψώνει τη σημαία της Ελλάδας. Όλοι τη βλέπουν, δακρύζουν και προσεύχονται. Στη μία πλευρά ήταν ζωγραφισμένος ο φοίνικας με το ρητό· «Μάχου ὑπὲρ πίστεως καὶ Πατρίδος», στην άλλη πλευρά ήταν ο Σταυρός με το ρητό· «Ἐν τούτῳ νίκα».

Αλλά εναντίον της πόλεως αυτής εκστρατεύει ο πασάς, ο περιβόητος Αμπούλ – Αβούδ. Με κανόνια, με Εβραίους, με Αθίγγανους, με 16.000 στρατιώτες, άγρια θηρία του Ισλάμ, τα οποία διψούν να πιουν αίμα χριστιανικό, πολιορκεί την πόλη. Η μικρή φρουρά αγωνίζεται για 20 και περισσότερες μέρες. Αγώνας υπεράνθρωπος. Από την ακατάπαυστη χρήση τα όπλα πυρακτώνονται, αχρηστεύονται. Τα πολεμοφόδια εξαντλούνται και τέλος η πόλη πέφτει. Αλλά και πέφτοντας έγραψε σελίδες άφθαστου μεγαλείου, μία από τις οποίες είναι και εκείνη η οποία δίνει τον τίτλο στο παρόν άρθρο.

Αραπίτσα! Αλλά τι είναι Αραπίτσα; Είναι ένας καταρράκτης, ο οποίος κυλά τα ρεύματά του ορμητικά λίγο έξω από την πόλη της Νάουσας. Εκεί στήθηκε βωμός, εκεί τελέστηκε θυσία Ελληνίδων, μπροστά στην οποία θα αποκαλύπτονται οι αιώνες. Όταν οι ορδές του Αμπούλ – Αβούδ έθραυσαν την άμυνα και εισήλθαν στην ιστορική πόλη, μητέρες και παρθένοι, θέλοντας να αποφύγουν τον κίνδυνο της ατίμωσης, προχώρησαν προς το ύψωμα, το οποίο βρισκόταν επάνω από τους καταρράκτες και από εκεί ρίχτηκαν στα ορμητικά νερά του ποταμού. Έτσι τα μεν σώματα των ηρωίδων έμειναν αμίαντα, οι δε ψυχές τους φτερούγισαν στους ουρανούς, για να συναντήσουν τις αντάξιες αδελφές τους, τις ηρωίδες του Σουλίου, οι οποίες προτίμησαν και αυτές το θάνατο παρά την ατίμωση, χόρευσαν το χορό και εκσφενδονίστηκαν στα ανοιχτά εκείνα βάραθρα των γκρεμών του Ζαλόγγου.

Αραπίτσα! Δίδασκε τις Χριστιανές Ελληνίδες ότι υπεράνω όλων των θησαυρών του κόσμου είναι η τιμή της Ελληνίδας κόρης!

Και ευτυχώς για την Ελλάδα μας η Αραπίτσα ως παράδειγμα δεν πέθανε. Ζει στην καρδιά πολλών Ελληνίδων. Πόσες Ελληνίδες της Μακεδονίας, της Ηπείρου και της υπόλοιπης Ελλάδας, διωκόμενες από τις ορδές των νεότερων εχθρών της Φυλής μας, οι οποίοι ξεπέρασαν σε αγριότητα τον Αμπούλ – Αβούδ, πόσες, λέμε, Ελληνίδες στις μέρες μας δεν προτίμησαν τον ένδοξο θάνατο παρά την αισχρή ατίμωση; Με πόση χαρά οι ψυχές των ηρωίδων της Αραπίτσας και του Ζαλόγγου θα υποδέχθηκαν τις αδελφές τους! Και έτσι ο αριθμός των παρθένων Ελληνίδων αυξάνει και οι ουρανοί των ουρανών αντηχούν από το υπέροχο άσμα του Βυζαντίου· «Τὴν ὡραιότητα τῆς παρθενίας…». Και σεις, χαράδρες της Μακεδονίας, δείξτε μας πού ακριβώς έπεσαν οι νεότερες αδελφές των ηρωίδων της Αραπίτσας, για να στήσουμε εκεί λευκό σταυρό της αρετής και του μαρτυρίου τους.

Έλληνες! Μην κλαίτε τις Ελληνίδες αυτές. Αυτές στεφανωμένες με το διπλό στεφάνι, της παρθενίας και του μαρτυρίου, σήμερα, ημέρα της εθνικής μας εορτής, στέκονται μπροστά στο θρόνο του δικαιοκρίτη Θεού και δέονται υπέρ της μητέρας Ελλάδας. Και είναι δυνατό να χαθεί ένα Έθνος, υπέρ του οποίου εύχονται τόσες ψυχές μαρτύρων;

Έλληνες! Μην κλαίτε τις Ελληνίδες αυτές. Κλάψτε άλλες Ελληνίδες, οι οποίες ζουν αλλά θα ήταν προτιμότερο να είχαν πεθάνει. Ποιες είναι αυτές; Πώς να τις παρουσιάσουμε σήμερα στο Πανελλήνιο; Δεν φορούν τη λαμπρή, τη νυμφική στολή των ηρωίδων της Αραπίτσας. Φορούν ράκη ακαθαρσίας και οι άγγελοί τους φεύγουν μακριά σκυθρωποί. Είναι οι Ελληνίδες εκείνες, οι οποίες σαπίζουν μέσα στα ακατανόμαστα καταγώγια, τα οποία καθημερινά αυξάνουν. Μόνο η πόλη των Τρικάλων αριθμεί 17 τέτοιους οίκους. Πόσους η Λάρισα; Πόσους η Κοζάνη; Πόσους η Θεσσαλονίκη, ο Βόλος, ο Πειραιάς και η Αθήνα; Αλλά δεν είναι μόνο αυτές. Είναι και άλλες! Είναι εκείνες από τις Ελληνίδες, οι οποίες αποφεύγοντας το λεπίδι των συμμοριτών εγκατέλειψαν τα χωριά τους και ως πρόσφυγες κατέφυγαν στα κέντρα, σε πόλεις, για να ασφαλίσουν τη ζωή τους και περισσότερο από τη ζωή τους την τιμή τους. Αλλά δυστυχώς πολλές από αυτές υπέστησαν την ηθική πανωλεθρία. Δεν είναι πλέον ούτε μητέρες ούτε παρθένοι. Έχασαν την τιμή τους, τον αδάμαντά τους, το θησαυρό τον ανεκτίμητο.

Λαέ της Ελλάδας! Ποιοι είναι οι διαφθορείς, οι κλέφτες και οι διαρρήκτες του παρθενικού αυτού θησαυρού της Ελλάδας; Ποιοι είναι; Χριστιανοί; Όχι, χίλιες φορές όχι! Έλληνες; Όχι! Δεν αξίζουν να φέρουν ταυτότητα Έλληνα. Άνδρες; Ούτε άνδρες αξίζει να ονομάζονται, διότι ως άνδρες θα έπρεπε να σεβαστούν τα θύματα της εθνικής τραγωδίας. Είναι τα άθλια εκείνα υποκείμενα, τα καθάρματα, όπως θα τα ονόμαζε ένας ιερός Χρυσόστομος, τα οποία, παρόλα τα αρώματα των μυροπωλείων, βρωμούν χειρότερα από την κόπρο του Αυγείου, την οποία καθάρισε ο Ηρακλής. Και εμείς έναν Ηρακλή χρειαζόμαστε. Τα άθλια αυτά υποκείμενα, οποιοδήποτε όνομα κι αν φέρουν, εκμεταλλευόμενα την αθωότητα, την ευπιστία και προπαντός τη δυστυχία των Ελληνίδων παρθένων, παρέσυραν και παρασύρουν καθημερινά στο βούρκο τα αγνά αυτά κρίνα της Μακεδονικής γης, η οποία έχει μιαν Αραπίτσα.

Αυτοί είναι διαφθορείς, ληστές και διαρρήκτες! Αυτοί είναι σύμμαχοι των συμμοριτών στο έργο της εκθεμελίωσης της Πατρίδας μας. Αυτοί είναι εχθροί της Ελλάδας, όσο και εάν φωνάζουν ότι αγαπούν την Ελλάδα. Όχι. Αυτός που διαπράττει άτιμες πράξεις δεν είναι παιδί της Ελλάδας. Γιατί η Ελλάδα δεν είναι μια λέξη χωρίς περιεχόμενο αλλά είναι ένας αστερισμός αθάνατων ιδεών. Η Ελλάδα σημαίνει πολλά πράγματα. Σημαίνει, στο συγκεκριμένο ζήτημα, το οποίο ανακινούμε, σημαίνει χορό του Ζαλόγγου και καταρράκτες της Αραπίτσας. Πάνω από όλα η τιμή της Ελληνίδας κόρης. Και όποιος προσβάλλει την τιμή μιας Ελληνίδας κόρης και μάλιστα κόρης της υπαίθρου, η οποία κατέφυγε στην πόλη για να σώσει την τιμή της, αυτός δεν διαφέρει από τον Αμπούλ – Αβούδ, ο οποίος έκαψε τη Νάουσα.

Αγαπητοί! Δεν πιστεύουμε ότι διαπράξαμε σφάλμα, εάν σήμερα, στην επέτειο της εθνικής εορτής, θελήσαμε να ανασύρουμε και να προβάλουμε τη σελίδα αυτή του μαρτυρίου των γυναικών της Νάουσας. Οι ηρωίδες αυτές μητέρες και παρθένοι της μαρτυρικής αυτής πόλεως, οι οποίες στις 6 Απριλίου 1822 έπεσαν στους καταρράκτες για να σώσουν την τιμή τους, διαμαρτύρονται για τα εγκλήματα, τα οποία στρέφονται εναντίον της τιμής της Ελληνίδας. Όπως εκείνες έζησαν αγνές, έτσι θέλουν και οι σημερινοί απόγονοί τους να ζήσουν αγνές. Μακριά από τους Ελληνικούς οίκους η ατιμία και η διαφθορά!

Οι αρμόδιοι πρέπει να ακούσουν τους θρήνους και τους κοπετούς των νεανίδων, τις οποίες επιτήδειοι παρασύρουν στην εξαχρείωση. Τα κέντρα της ακολασίας πρέπει να κλειστούν. Οι άμβωνες των εκκλησιών πρέπει να καυτηριάσουν την ανηθικότητα, η οποία ως ίππος της Αποκαλύψεως καλπάζει σήμερα στην Πατρίδα μας. Οι αρχιερατικοί θρόνοι ας αστράψουν και πάλι με τις αστραπές Μ. Βασιλείου και Χρυσοστόμου. Κανείς να μη μείνει ασυγκίνητος. Το επτακέφαλο θηρίο της σαρκολατρείας πρέπει να συντριβεί. Το πνεύμα της αγνότητας των ηρωίδων του 1821 πρέπει να επικρατήσει απ’ άκρου εις άκρον της μαρτυρικής μας Πατρίδας.

Έτσι, η θυσία των ηρωίδων της Νάουσας θα αξιοποιηθεί και σήμερα και οι Ελληνίδες κόρες θα μείνουν αμόλυντες, για να γίνουν αύριο εκλεκτές μητέρες Ελλήνων, οι οποίοι με χαλύβδινο σώμα και υγιή ψυχή θα είναι έτοιμοι ανά πάσα στιγμή να βροντοφωνήσουν το σύνθημα των προγόνων μας· «Ελευθερία ή θάνατος»!

ΤΟ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ

Δημοσιεύτηκε στο υπ’ αρίθμ. 335/1970 φύλλο του περιοδικού «Χριστιανική Σπίθα»

ΕΘΝΙΚ. ΤΟ ΜΕΣΣΟΛ

«Στον τάφο του κλεισμένο,
το Μεσολόγγι σκέλεθρο, γυμνό, ξεσαρκωμένο,
δεν παραδίνει τ’ άρματα, δεν γέρνει το κεφάλι·
κρατεί για νεκροθάπτη του το Χρήστο τον Καψάλη,
το ράσο του Δεσπότη του φορεί για σάβανό του,
και φλογερό μετέωρο πετά στον ουρανό του
και θάφτεται ολοζώντανο».
(Αριστοτέλής Βαλαωρίτης)

Ύλη

Υπάρχουν, αγαπητοί μας αναγνώστες, υπάρχουν πόλεις πολυάνθρωπες, των οποίων τα ονόματα καθόλου δε μας συγκινούν. Είναι πόλεις θαυμάσιες από άποψη τοπίου, ρυμοτομίας, πλατειών, πάρκων και κτηρίων. Κέντρα βιομηχανικής και εμπορικής δραστηριότητας. Πλούτος άφθονος ρέει. Κάθε είδος διασκέδασης βρίσκει σ’ αυτές ο σύγχρονος άνθρωπος. Αγέλες περιηγητών επισκέπτονται τις πόλεις αυτές για αναψυχή· για να κορέσουν την ακόρεστη δίψα της οράσεως και της ακοής. Αλλά οι πόλεις αυτές, οσοδήποτε μεγάλες, ωραίες, πλούσιες και εκσυγχρονισμένες και αν είναι, δεν έχουν ιστορία. Ή μάλλον, έχουν ιστορία, αλλά ιστορία ταπεινή, περιστρεφόμενη σε μικρά και ασήμαντα πράγματα. Και αν ποτέ εκλείψουν οι πόλεις αυτές – και θα εκλείψουν σύμφωνα με τις προφητείες της Αποκαλύψεως, όπως χάθηκαν οι αρχαίες πόλεις της Νινευί και της Βαβυλώνας – η απώλεια δε θα είναι μεγάλη. Θα θρηνήσουν οι έμποροι και οι τραπεζίτες, που θησαυρίζουν από κάθε άνομο και αμαρτωλό κέρδος και ιδρύουν τα μεγάλα οικονομικά συγκροτήματα. Θα θρηνήσουν οι πορνοβοσκοί, που αρμέγουν τις αγέλες των διεφθαρμένων γυναίων. Θα θρηνήσουν οι άνθρωποι των ανέσεων και των διασκεδάσεων, οι πελάτες των νυχτερινών κέντρων, οι νυχτερίδες των ηδονών και οι κόρακες που κρώζουν για σάρκες. Αυτοί μόνο θα θρηνήσουν. Οι πόλεις αυτές ζουν όπως στις ημέρες του Νώε και του Λώτ. Και το τέλος τους θα είναι το τέλος των πόλεων στον καιρό του κατακλυσμού και το τέλος των Σοδόμων και της Γομόρρας.

Πνεύμα

Αλλά δεν υπάρχει μόνο η ύλη και η σάρκα. Υπάρχει και το πνεύμα. Υπάρχει και ο άνθρωπος με την ανώτερη έννοια της λέξης, εικόνα και ομοίωμα του Πλάστη. Και απόδειξη, εκτός των άλλων, είναι μερικές μικρές πόλεις, οι οποίες εξαιτίας της υπέροχης αρετής των πολιτών τους εξήλθαν ξαφνικά από την αφάνεια, ανήλθαν σε ύψη δόξας, μεσουράνησαν και καταστάθηκαν ένδοξες και ξακουστές.

Μια τέτοια πόλη είναι το Μεσολόγγι. Όπως λέει ο ποιητής, «το Μεσολόγγι δεν χρειάζεται κανενός είδους με κοσμητικά επίθετα φτιασίδωρα· είναι το Μεσολόγγι». Αληθινά, το Μεσολόγγι δεν έχει ανάγκη από ψιμύθια. Το Μεσολόγγι δεν έχει ανάγκη ρητορικούς λόγους και ποιητικές εξάρσεις. Το Μεσολόγγι επιβάλλεται με τη δόξα του. Και μόνο η λέξη Μεσολόγγι αρκεί για να προκαλέσει ρίγη συγκινήσεως στις υπάρξεις εκείνων των Ελλήνων, για τους οποίους Πίστη και Πατρίδα εξακολουθούν να είναι πολύτιμα ιδανικά, χάριν των οποίων αξίζει να ζει κανείς και να πεθαίνει.

Σε εποχή, κατά την οποία το ένδοξο παρελθόν περιφρονείται και νέες ιδέες, σαν πυροτεχνήματα τη νύχτα, εντυπωσιάζουν και ελκύουν τους πολλούς, ιδίως τη νεότητα· σε εποχή, κατά την οποία πελώριο κύμα διαφθοράς, προερχόμενο από τις μεγάλες πόλεις της Αμερικής και της Ευρώπης και μάλιστα από τις Σκανδιναβικές χώρες, τείνει να μολύνει και τις ακτές της δικής μας νησιωτικής και ηπειρωτικής Ελλάδας, και ο τύπος του έκφυλου νέου μπητλς και χίππυς προβάλλεται προς μίμηση· σε εποχή, κατά την οποία ανιστόρητοι ιστορικοί, ακουμπώντας μόνο την επιφάνεια των γεγονότων, σαν όστρακα έχουν προσκολληθεί στην περιβόητη θεωρία του ιστορικού υλισμού – που είναι το βάθρο του άθεου Κομμουνισμού – θεωρία, η οποία ζητά να ερμηνεύσει όλα τα ιστορικά γεγονότα ως προϊόντα υλικών και οικονομικών παραγόντων· σε εποχή, κατά την οποία και ορισμένοι εκκλησιαστικοί ηγέτες, συνεχώς αναμασώντας την καραμέλα περί Οικουμενικότητας και Οικουμενισμού, έπαυσαν πλέον να θερμαίνονται και να θερμαίνουν με τον ήλιο της Ορθόδοξης πίστης, με την οποία οι πρόγονοί μας κατανίκησαν βασίλεια και σήκωσαν τρόπαια· σε μια τέτοια εποχή είναι θρησκευτική και εθνική ανάγκη να ανατρέχουμε στο παρελθόν και να θυμόμαστε το Μεσολόγγι. Η ανάμνησή του είναι κολυμβήθρα, στην οποία οφείλουμε να αναβαπτίζουμε κατά καιρούς το φρόνημά μας.

Πρώτη πολιορκία

Το Μεσολόγγι κατά τις αρχές της Ελληνικής Επανάστασης ήταν μια μικρή παραθαλάσσια πόλη, η οποία απείχε λίγα χιλιόμετρα από τις εκβολές του Αχελώου και την κατοικούσαν ψαράδες. Σ’ αυτή, όταν κατέφτασε ο χείμαρρος των τουρκικών στρατευμάτων, κατέφυγαν οπλαρχηγοί της Δυτικής Ελλάδας και του ηρωικού Σουλίου. Σχηματίστηκε στρατόπεδο ηρωικών ανδρών. Από ένα ανοιγμένο αυλάκι εισέρρευσαν τα νέρα της λιμνοθάλασσας και έγινε υδάτινη τάφρος, την οποία μόνο με γέφυρες θα μπορούσε κάποιος να διαβεί. Με την τάφρο, το Μεσολόγγι αποκόπηκε από την ξηρά και φαινόταν σαν νησάκι. Στη μικρή αυτή έκταση γης παίχτηκε το συγκινητικότερο δράμα της Ελληνικής Επανάστασης.

Το Μεσολόγγι έγινε ο στόχος των άγριων τουρκικών επιθέσεων. Δύο φορές πολιορκήθηκε. Η πρώτη πολιορκία έγινε το 1822, όταν ο Ομέρ Βρυώνης και ο Κιουταχής με δύναμη 20.000 περίπου ανδρών κατέβηκαν από τον Πέτα και πολιόρκησαν την πόλη. Αλλεπάλληλες ήταν οι επιθέσεις του εχθρού. Χιλιάδες τα βλήματα των κανονιών του, με τα οποία χτυπήθηκε το Μεσολόγγι. Αλλά όλες οι εχθρικές επιθέσεις αποκρούονταν. Ηρωική φρουρά αμυνόταν γενναία. Ελληνικός στόλος κατέπλευσε, διέσπασε τον εχθρικό κλοιό, τροφοδότησε τη φρουρά, αποβίβασε στο Βασιλάδι 1.700 πολεμιστές με τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη και ενίσχυσε τη φρουρά, η οποία άρχισε να εξέρχεται από την πολιορκημένη πόλη και να ενεργεί επιδρομές στο στρατόπεδο των εχθρών και να επιφέρει μεγάλες φθορές. Το ηθικό των Τούρκων άρχισε να καταπέφτει. Ο χειμώνας έφτασε. Τελευταία προσπάθεια των Τούρκων για άλωση της πόλης έγινε τη νύχτα των Χριστουγέννων. Οι Τούρκοι νόμιζαν ότι τη νύχτα εκείνη όλοι οι Χριστιανοί θα βρίσκονταν στην εκκλησία, για να γιορτάσουν τη μεγάλη εορτή της Χριστιανοσύνης. Αλλά οι πολιορκούμενοι, αφού ειδοποιήθηκαν μυστικά από τον Έλληνα κυνηγό των Τούρκων, τον Κωνσταντίνο Γούναρη, βρέθηκαν όλοι στα τείχη. Η επίθεση των Τούρκων απέτυχε. Η φθορά τους ήταν πολύ μεγάλη. Μετά από λίγες μέρες, η πολιορκία λύθηκε και η στρατιά του Ομέρ Βρυώνη και του Κιουταχή έφυγε ντροπιασμένη. Ο Ομέρ Βρυώνης, οργισμένος κατά του Γούναρη, που αποκάλυψε τη μυστική επίθεση τη νύχτα των Χριστουγέννων, κατέσφαξε όλη την οικογένειά του, που διέμενε στην Άρτα, ενώ ο Γούναρης, ο οποίος έγκαιρα διέφυγε και διασώθηκε, μετά τη λήξη της Ελληνικής Επανάστασης ντύθηκε το ράσο του μοναχού και ασκήτευσε στη μικρά μονή της Αγίας Ελεούσας στην Ακαρνανία. Τον ήρωα αυτόν ύμνησε η Ελληνική μούσα, επειδή συντέλεσε πολύ στην αποτυχία και λύση της πρώτης πολιορκίας του Μεσολογγίου.

Οι Τούρκοι ήταν πολύ αγανακτισμένοι με την αποτυχία της πολιορκίας. Αποφάσισαν για δεύτερη φορά να εκστρατεύσουν κατά της πόλης και να την πολιορκήσουν. Δύο χρόνια μετά την πρώτη πολιορκία νέες δυνάμεις των Τούρκων, ξεκινώντας από τη Σκόδρα της Αλβανίας, ενώθηκαν με τις ανασυγκροτημένες δυνάμεις του Ομέρ Βρυώνη και του Κιουταχή, κατόρθωσαν να διαλύσουν τις μικρές αντιστάσεις των Ελλήνων, να διαβούν τον Αχελώο και να στρατοπεδεύσουν μπροστά στο Μεσολόγγι. Στις δυνάμεις αυτές προστέθηκαν αργότερα και οι φάλαγγες των Αιγυπτίων στρατιωτών, οι οποίες με το φοβερό Ιμπραήμ, αφού κατερείπωσαν την Πελοπόννησο, πήραν εντολή να ενισχύσουν τα στρατεύματα που πολιορκούσαν το Μεσολόγγι. Έτσι, Αλβανοί, Αιγύπτιοι και Τούρκοι συναγωνίζονταν ποιος πρώτος θα καταλάμβανε το Μεσολόγγι. Ένας «φράκτης» ήταν το Μεσολόγγι, όπως είπε περιφρονητικά ο Αιγύπτιος στρατάρχης, όταν για πρώτη φορά το αντίκρισε. Αλλά τι φράκτης! Ο φράκτης αυτός έκλεινε μέσα του τη δύναμη των Θερμοπυλών. Η φρουρά ετοιμαζόταν να επαναλάβει το «Μολὼν λαβέ».

Δεύτερη πολιορκία. Βύρων – Μάρκος Μπότσαρης

Η δεύτερη αυτή πολιορκία διήλθε από πολλές φάσεις. Συνέβησαν γεγονότα, τα οποία αναπτέρωσαν το ηθικό των πολιορκούμενων. Ένα τέτοιο γεγονός, το οποίο γέμισε με χαρά και αγαλλίαση ολόκληρη την πόλη, υπήρξε η άφιξη του Λόρδου Βύρωνα. Αυτός ανήκε σε πολύ πλούσια οικογένεια της Αγγλίας και νέος, στην ακμή της ηλικίας του, ενώ περνούσε ζωή τρυφής και αμαρτωλών διασκεδάσεων, όταν άκουσε το σάλπισμα της Ελληνικής Επανάστασης και ότι η μικρή αυτή αλλά ιστορική χώρα εξεγέρθηκε, για να αποκτήσει την ελευθερία της, αισθάνθηκε σεισμό στον ψυχικό του κόσμο. Με τη ζωηρή και ποιητική του φαντασία έβλεπε ότι πέρα από τις εφήμερες και αμαρτωλές ηδονές υπάρχει ωραίος κόσμος ιδεών και αισθημάτων. Και αυτός ο κόσμος άρχισε να εξασκεί επάνω του αφάνταστη γοητεία. Πήρε την ηρωική απόφαση. Εγκατέλειψε ηδονές και διασκεδάσεις, και την πατρική του γη, και ήλθε να αγωνιστεί στην Ελλάδα. Έφτασε στο Μεσολόγγι. Η πόλη του Μεσολογγίου με επικεφαλής τον ηρωικό ιεράρχη Ρωγών Ιωσήφ υποδέχτηκε το φιλέλληνα με δάκρυα ευγνωμοσύνης και τον έρανε με άνθη. Ο Βύρων δεν έζησε πολύ. Συγκακουχήθηκε με το λαό του Θεού, ασθένησε και μετά από λίγο πέθανε. Ολόκληρο το Μεσολόγγι συνόδευσε τον νεκρό μέσα σε βαθύτατο πένθος στην τελευταία του κατοικία.

Οκτώ μήνες πριν το θάνατο του Λόρδου Βύρωνα το Μεσολόγγι κήδευε έναν από τους ευγενέστερους ήρωες της Ελληνικής Επανάστασης, το Μάρκο Μπότσαρη, ο οποίος φονεύτηκε στη μάχη του Καρπενησίου στην προσπάθειά του να κρατήσει το Μεσολόγγι μακριά από τις επιτιθέμενες εχθρικές φάλαγγες. Λίγο πριν από το ηρωικό του τέλος ο Μάρκος Μπότσαρης έδωσε υπέροχο παράδειγμα ανωτερότητας μπροστά στις ανθρώπινες μικρότητες. Η Ελληνική Κυβέρνηση, εκτιμώντας την αξία του άνδρα, τον είχε διορίσει στρατηγό. Αλλά επειδή ο διορισμός του προκάλεσε δυσαρέσκειες, αντιζηλία και φθόνο, κάλεσε τους Σουλιώτες οπλαρχηγούς και μίλησε σ’ αυτούς με γλώσσα συγκινητική. Τα λόγια του πλήρη ενθουσιασμού και πατριωτισμού. Από την πατριωτική αυτή ομιλία, όπως τη διέσωσε στα Απομνημονεύματά του ο Κωνσταντίνος Μεταξάς, αποσπούμε τα εξής:

Κατασπαράσσεται η καρδιά μου βλέποντας ότι οι συμπολίτες μου αποξενώνονται με αφορμή ανύπαρκτες υπόνοιες, ότι δηλαδή εγώ, κινούμενος από εγωισμό, θέλω να εξουσιάζω τους άλλους… Ποια ωφέλεια θα κατορθώσουμε, αν είμαστε διαιρεμένοι; Ποια αποκατάσταση στις οικογένειές μας; Η αδελφότητα, λοιπόν, η ομόνοια μεταξύ μας είναι τα μόνα μέσα, με τα οποία μπορούμε και την ιερή πατρίδα μας να τιμήσουμε και να φανούμε χρήσιμοι στην απελευθέρωση της Ελλάδας. Εγώ, συμπατριώτες, δε ζήτησα βαθμούς από τη Διοίκηση ούτε αρχηγός διορίστηκα, βαθμός μου χορηγήθηκε, αλλά τάχα δεν είστε άξιοι και σεις όλοι οι οπλαρχηγοί να πάρετε αυτό το βαθμό ή τον ζητήσατε και βρήκατε εναντίωση; Αλλά για να σας αποδείξω ότι βρίσκομαι πολύ μακριά από το να έχω σκοπούς φιλαυτίας και εγωισμού και ότι είμαι ο Μάρκος εκείνος, τον οποίο είδατε να μάχεται πάντοτε στο πλευρό σας, να εδώ μπροστά σας σχίζω το δίπλωμα της στρατηγίας, το οποίο έλαβα και σας ορκίζομαι ότι άλλο αξίωμα δε θέλω παρά εκείνο το οποίο είχαν και οι προπάτορές μου και σεις οι ίδιοι έχετε. Εμείς, αδελφοί, τίποτα δεν έχουμε να μοιράσουμε μεταξύ μας, ένα μόνο έχουμε κοινό, αυτό της δόξας και της τιμής· να ο εχθρός μας περιμένει, στο πεδίο της μάχης λοιπόν πρέπει να δοξάσουμε και να τιμήσουμε τον γενναιότερο».

Αυτά είπε ο Μάρκος και αμέσως κατέσχισε το δίπλωμα της στρατηγίας του. Η ομιλία και η πράξη του συγκίνησαν όλους μέχρι δακρύων. Σηκώθηκαν και ασπάστηκαν ο ένας τον άλλο. Η ομόνοια επανήλθε.

Αποθαρρυντικά γεγονότα

Εκτός της διχόνοιας και άλλα γεγονότα αποθαρρυντικά για τη μαχόμενη φρουρά συνέβησαν. Ο τουρκικός στόλος πυκνώθηκε με νέα πλοιάρια, κατάλληλα για τη λιμνοθάλασσα. Και η πολιορκία από τη θάλασσα έγινε αδιάσπαστη. Επανειλημμένες απόπειρες του Ελληνικού στόλου να διασπάσουν τον κλοιό απέβησαν, εκτός από μία ή δύο περιπτώσεις, άκαρποι. Η Ελληνική Κυβέρνηση στο Ναύπλιο, που σπαρασσόταν και αυτή από διχόνοιες, δεν μπορούσε να συλλάβει το μέγεθος του τιτανικού εκείνου αγώνα. Δεν φρόντισε όσο έπρεπε για τη φρουρά του Μεσολογγίου. Δεν προνόησε να εφοδιαστεί η πόλη με επαρκή τρόφιμα, προτού διασπαστεί ο κλοιός από τη θάλασσα. Η γνώμη του Κολοκοτρώνη να μεταφερθεί το σιτάρι του κάμπου της Ηλείας έγκαιρα στο Μεσολόγγι δεν εισακούστηκε. Τα χρήματα, τα οποία ήρθαν από το Εξωτερικό για την ενίσχυση του αγώνα, είχαν κατασπαταληθεί. Κάποιοι υπουργοί και ανώτεροι λειτουργοί της Πολιτείας, όπως γράφει ο Πουκεβίλ, είχαν πλουτίσει από το Αγγλικό δάνειο και χρήματα αρκετά δεν υπήρχαν πλέον για να οπλιστεί αξιόλογος στόλος για την κατανίκηση του εχθρικού στόλου που πολιορκούσε το Μεσολόγγι. Μόνο ο Μιαούλης με μικρό στόλο πλοίων της Ύδρας και των Ψαρών κατόρθωσε τον Ιανουάριο του 1826 να προσεγγίσει στο λιμάνι της πολιορκούμενης πόλης και να προμηθεύσει τροφές και πολεμοφόδια για δύο μόνο μήνες.

Αποθαρρυντικό επίσης ήταν το γεγονός ότι οι πολιορκούμενοι είδαν έκπληκτοι Γάλλους αξιωματικούς και άλλους Ευρωπαίους να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στα εχθρικά στρατεύματα με σκοπό τις υλικές απολαβές. Όπως σημειώνουν τα «Ελληνικά Χρονικά», η μοναδική εφημερίδα η οποία εκδιδόταν στο Μεσολόγγι κατά τη διάρκεια της πολιορκίας από τον Ελβετό φιλέλληνα Ιωάννη Μάγιερ, «αφού αποβιβάστηκαν Άραβες στο Κρυονέρι, περίπου 4.000, και οδηγούμενοι από Γάλλους αξιωματικούς τους πλησίαζαν στο εχθρικό στρατόπεδο με όλη την πομπή… ». Χριστιανοί αξιωματικοί ενίσχυαν σκανδαλωδώς τους εχθρούς του Σταυρού! Και δεν είναι η μόνη περίπτωση, κατά την οποία οι Χριστιανικές Δυνάμεις της Ευρώπης υποστήριξαν την Οθωμανική αυτοκρατορία, η οποία κατέσφαζε σαν αρνιά τους χριστιανούς της Ανατολής. Πικρή, πικρότατη θα παραμείνει η ανάμνηση της καταστροφής της Σμύρνης, όταν, ενώ η θάλασσα είχε κοκκινίσει από το αίμα των χριστιανών που σφάζονταν, στη ναυαρχίδα Χριστιανικής Δυνάμεως αξιωματικοί και ναύτες πανηγύριζαν την νίκη του Κεμάλ. Χριστιανοί αξιωματικοί λοιπόν ενωμένοι με τους υιούς του αντίχριστου Μωάμεθ, έβαλαν κατά της πολιορκούμενης πόλης του Μεσολογγίου, της οποίας οι Ορθόδοξοι κάτοικοι ήθελαν να ζήσουν ελεύθερα στον ήλιο.

Η φρουρά απτόητη

Όλα τα παραπάνω ήταν αποθαρρυντικά. Για άλλους όμως και όχι για την ηρωική φρουρά. Και ηρωική φρουρά δεν ήταν μόνο αυτοί που σήκωναν τα όπλα αλλά ήταν όλοι οι πολιορκούμενοι, άνδρες, γυναίκες και παιδιά. Αυτοί, παρόλα τα δυσάρεστα γεγονότα, τα οποία μπορούσαν να ψυχράνουν και να κάμψουν τις καρδιές άλλων, ολιγόπιστων μαχητών, δεν ψυχράθηκαν και δεν κάμφθηκαν. Δεν μείωσαν τη μαχητικότητά τους. Γνώριζαν με ποιο εχθρό είχαν να κάνουν. Γνώριζαν το άσπονδο μίσος τους. Έβλεπαν από τα πρόχειρα τείχη τους, που είχαν ανεγερθεί με πέτρες και χώμα κοντά στην υδάτινη τάφρο, έβλεπαν φρικιαστικές εικόνες μίσους. Έβλεπαν τους Τουρκοαιγύπτιους να σουβλίζουν ιερείς και γυναίκες και να τους στήνουν απέναντι από την πολιορκούμενη πόλη. Μακάβρια θεάματα, ικανά να τρομοκρατήσουν τους πολλούς. Αλλά οι πολιορκούμενοι δεν ήταν από τους δειλούς ανθρώπους. Γνώριζαν εναντίον ποιων πολεμούσαν και για ποιες ιδέες αγωνίζονταν. Έρωτας Χριστού, έρωτας ελευθερίας, έρωτας Πατρίδας, οι ευγενέστεροι των ερώτων, που μπορεί να αισθανθεί άνθρωπος πάνω στη γη, φλόγιζαν τις καρδιές τους. Ήταν όλοι αποφασισμένοι. Το σύνθημα «Ελευθερία ή θάνατος» αντηχούσε σε όλη την πόλη. Ζώντας καθημερινά στη ζώνη του πυρός και του θανάτου, συνεχώς εξαγνίζονταν και εξαϋλώνονταν. Οι Τούρκοι με τα 40 πυροβόλα τους έριχναν κάθε ημέρα εναντίον της πόλης γύρω στις 2.000 σφαίρες και βόμβες. Όπως ψάλλει η δημώδης ποίηση·

«Πέφτουν κανόνια σαν βροχή, κι οι μπόμπες σαν χαλάζι,

κι αυτά τα λιανοτούφεκα σαν άμμος της θαλάσσης».

Τα θύματα ανέρχονταν καθημερινά σε 40 ή 50 ή 60. Αλλά οι γενναίοι δεν πτοούνταν. Είχαν εξοικειωθεί με το θάνατο. Όταν ο στρατηγός Σπύρος Κοντογιάννης, ηρωικότατα μαχόμενος κατά των Τούρκων, πληγώθηκε βαριά, λίγο πριν εκπνεύσει, μιλώντας στον αδελφό του Νικόλαο, ο οποίος δεν μπορούσε να συγκρατήσει τα δάκρυά του είπε· «Τι κλαις, αδελφέ; Δεν ήρθαμε εδώ να πεθάνουμε;».

Σαν σε πανηγύρι και γάμο συμπεριφέρονταν οι ελεύθεροι πολιορκημένοι. Είχαν μεθύσει από την αγία μέθη, την οποία αργότερα υπενθύμισε στα νεότερα παιδιά της Πατρίδας ο ποιητής του Μεσολογγίου· «Ένα λόγο έχω να σας πω. Δεν έχω άλλο κανένα. Μεθύστε απ’ τ’ αθάνατο κρασί του Εικοσιένα».

Και όχι μόνο οι άνδρες ήταν εύθυμοι και απαντούσαν «όχι» στην πρόταση για συνθηκολόγηση και σε Τούρκο στρατηγό, μαζί με την απάντηση, έστειλαν και «4 μποτίλιες ρούμι», για να δυναμώσουν οι στρατιώτες του και να κάνουν το «γιουρόυσι». Αλλά και οι γυναίκες αλλά και τα παιδιά ακόμη, όταν άκουγαν πυροβολισμούς, αντί να κλαίνε και να κρύβονται, έτρεχαν με χαρά και ενθουσιασμό και ανέβαιναν στα τείχη και πετροβολούσαν τους Αραπάδες και μερικά τραυματίζονταν και φονεύονταν. Ο πόλεμος είχε γίνει για τα ηρωικά Μεσολογγιτόπουλα ευχάριστο παιχνίδι. Ποιο ενθουσιασμό είχε η παιδική τους ψυχή μαρτυρεί επιστολή του νεαρού γιου του Μάρκου Μπότσαρη, του Δημήτρη, προς το θείο του το στρατηγό Νότη Μπότσαρη που αγωνιζόταν στο Μεσολόγγι. Στην επιστολή του αυτή ο νεαρός Δημήτριος εκφράζει τη λύπη του γιατί, παρά τη θέλησή του, βρίσκεται μακριά από το Μεσολόγγι.

«Άμποτες», γράφει «να βρισκόμουν και εγώ μαζί σου, για να συναγωνιστώ στον ιερό και θείο αυτό αγώνα, στον οποίο εσύ εντρυφάς. Αλλά πόσο λυπούμαι, καθώς η ηλικία μου είναι ακόμη μικρή! Παρόλα αυτά πασχίζω και εγώ, όσο μπορώ, να φωτιστώ λίγο και τότε να πετάξω σαν αετός και να έλθω στην κοινή Πατρίδα, για να εκπληρώσω το χρέος, για το οποίο με συμβούλευσε ο πατέρας μου με τον τίμιο θάνατό του».

Αλλά οι μέρες του Μεσολογγίου ήταν πλέον μετρημένες. Έσχατος εχθρός εμφανίστηκε, ο φοβερότερος όλων, η πείνα. Τα λίγα τρόφιμα, τα οποία μετέφερε ο Μιαούλης και κάποιοι άλλοι γενναίοι ναυτικοί εξαντλούνταν. Όπως εξιστορεί στα Απομνημονεύματά του ο Κασομούλης, Μακεδόνας αγωνιστής, που βρέθηκε ανάμεσα στη φρουρά του Μεσολογγίου κατά τις τραγικές εκείνες ημέρες, το αλεύρι το μοίραζαν με το φλιτζάνι. Το έβραζαν με φύκια και καβούρια της λιμνοθάλασσας. Σε λίγο και αυτό το φλιτζάνι άρχισε να λείπει. Άρχισαν να σφάζουν και να τρώνε τα άλογα και τα γαϊδούρια. Κατόπιν ήλθε η σειρά των σκύλων. Τα έσφαζαν και τα καταβρόχθιζαν. Σε λίγο ούτε γάβγισμα σκυλιών δεν ακουγόταν. Το παρατήρησαν οι πολιορκητές και ρωτούσαν τους πολιορκημένους· «Τι απέγιναν τα σκυλιά σας;». Μετά τους σκύλους ήλθε η σειρά των γάτων. Και μετά τους γάτους ήλθε η σειρά των ποντικών. Λένε ότι και τεμάχια από νεκρά σώματα τα απέκοψαν και τα έφαγαν. Και δέρματα ζώων μασούσαν. Πείνα αφόρητη. Σκελετοί είχαν καταντήσει οι άνθρωποι. Αλλά στους σκελετούς εκείνους κατοικούσαν ψυχές ατρόμητες.

Παραμονές της εξόδου

Το τέλος του Μεσολογγίου πλησίασε. Οι οπλαρχηγοί, αφού μάταια επί μήνες περίμεναν τον Ελληνικό στόλο να διασπάσει τον κλοιό και να τροφοδοτήσει την πολιορκούμενη πόλη, αποφάσισαν την έξοδο. Κοντά σε αυτό, σε συνεννόηση με οπλαρχηγούς Ελληνικών σωμάτων, οι οποίοι δρούσαν στα ψηλά βουνά της Ρούμελης, όρισαν ως χρόνο εξόδου τη νύκτα της 10^ης προς 11^η Απριλίου 1826, ημέρες κατά τις οποίες η Εκκλησία γιόρταζε την ανάσταση του Λαζάρου και τη Βαϊοφόρο. «Ποιος ξέρει» – λέει ο εγκωμιαστής του ένδοξου γεγονότος της εξόδου – «ποιος ξέρει μήπως ο καθορισμός της ημέρας εκείνης δεν είχε συμβολική σημασία, υπονοώντας την νεκρανάσταση του Μεσολογγίου μετά από επιτυχημένη έφοδο, όπως την ημέρα αυτή αναστήθηκε, σύμφωνα με τις Γραφές, εκ νεκρών ο Λάζαρος;». Όσα προηγήθηκαν από την έξοδο υπήρξαν δραματικά. Δραματικότερα όμως ήταν όσα συνέβησαν κατά την έξοδο. Ποια γλώσσα μπορεί να τα περιγράψει;

Τα κυριότερα γεγονότα που προηγήθηκαν της εξόδου ήταν τα εξής·

Οι οπλαρχηγοί, μαζί με τους δημογέροντες και τον επίσκοπο Ρωγών Ιωσήφ, συγκεντρώθηκαν σε μυστική σύσκεψη στο σπίτι του Κίτσου Τζαβέλα. Εκεί μετά από μακρά συζήτηση λήφθηκε ομόφωνα η απόφαση της εξόδου της φρουράς. Αλλά προέκυψε ένα μεγάλο ζήτημα· Τι θα γίνονταν τα γυναικόπαιδα; Όλοι, καθώς εξιστορεί ο Κασομούλης, έλαβαν απόφαση ανατριχιαστική· Να φονευτούν όλες οι γυναίκες και τα παιδιά. Και η φρουρά ανεμπόδιστη να εξέλθει και να επιτεθεί κατά του εχθρού. Δεν ήθελαν καμία γυναίκα και κανένα παιδί να πέσει στα χέρια των Τούρκων, να ατιμαστεί, να αλλαξοπιστήσει. Προτιμούσαν την ατίμωση και την αλλαξοπιστία από τη σφαγή. Ήταν έτοιμοι να εκτελέσουν την απόφαση. Αλλά ο επίσκοπος Ρωγών σηκώθηκε έντρομος και είπε·

Εν ονόματι της Αγίας Τριάδος, είμαι αρχιερέας! Αν τολμήσετε να πράξετε αυτό, πρώτα θυσιάστε εμένα! Και σας αφήνω την κατάρα του Θεού και της Παναγίας και όλων των αγίων. Και το αίμα των αθώων να πέσει στα κεφάλια σας.

Αυτά είπε, κάθισε, κάλυψε το πρόσωπό του με τα χέρια και άρχισε να κλαίει γοερά. Οι οπλαρχηγοί συγκινήθηκαν και δεν εκτέλεσαν την απάνθρωπη εκείνη απόφαση. Αποφάσισαν οι γυναίκες να οπλιστούν και αυτές και να ακολουθήσουν τους δικούς τους, ενώ τα νήπια να τα ποτίσουν με υπνωτικό για να μην κλαίνε και προδοθούν. Ως προς τους ασθενείς και τραυματίες, οι οποίοι ανέρχονταν στους 600, αποφασίστηκε να συγκεντρωθούν αυτοί κατά ομάδες σε ορισμένα μεγάλα σπίτια, να εφοδιαστούν με φυσέκια και νερό και να κλειστούν μέσα. Όταν οι Τούρκοι πλησιάσουν, να θέσουν πυρ στην πυρίτιδα και να πεθάνουν μαζί με τους αλλόφυλους όπως ο Σαμψών. Όλη τη νύχτα έτρεχαν στους δρόμους με τα φανάρια και συγκέντρωναν τους ασθενείς και τραυματίες στα καθορισμένα σπίτια. Εκείνοι όλοι μαζί φώναζαν·

Τα παράθυρα να μας αφήσετε ανοιχτά μονάχα και ώρα σας καλή! Ο Θεός να μας ανταμώσει στον άλλο κόσμο.

Οι οπλαρχηγοί, αφού έλαβαν τις αποφάσεις, ρώτησαν τους δημογέροντες και τον παριστάμενο αρχιερέα, εάν η πράξη της εξόδου είναι αρεστή και στο Θεό και στους ανθρώπους. Ναι, απαντούν οι δημογέροντες. Στην ερώτηση μάλιστα των οπλαρχηγών, εάν έχουν κανένα παράπονο εναντίον τους, οι δημογέροντες κλαίνε και με δάκρυα στα μάτια λένε·

Στρατηγοί μας! Οι πολίτες του Μεσολογγίου, οι οποίοι υπέφεραν τρεις πολιορκίες, και συναγωνίστηκαν με σας ενώνοντας το αίμα τους, ποτέ δε θα αποφασίσουν τίποτε άλλο παρά εκείνο που εσείς οι γενναίοι αποφασίσατε. Και ο τελευταίος των ανθρώπων είδε και βλέπει πόσα δεινά υποφέρατε για να κρατήσετε αυτή τη θέση, η οποία, αν και ωφέλιμη για μας τους ντόπιους, όμως περισσότερο ωφέλιμη θα ήταν στο Έθνος αν την κρατούσαμε. Ξέρουμε και εμείς οι ίδιοι και όλοι οι πολίτες ότι δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα περισσότερο. Αλίμονο σ’ εκείνους που δε φρόντισαν για τον ανεφοδιασμό του φρουρίου…

Ο ηρωικός μάλιστα επίσκοπος Ιωσήφ στην ερώτηση των οπλαρχηγών· «Τι λέει, άγιε Δεσπότη, η αγιότητά σου;», απάντησε·

«Μάρτυρας κι εγώ των αγώνων σας, θα ομολογήσω και στο Θεό μετά θάνατο την αλήθεια των δεινών σας και την αρετή της φρουράς. Εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον… Και τώρα αρχίστε, γράψτε το σχέδιο, για να το πληροφορηθούν όλοι και να μη γίνει καμία αταξία».

Οι οπλαρχηγοί δέχονται και ο Δεσπότης υπαγορεύει·

«Εν ονόματι της Αγίας Τριάδος.

Βλέποντας τον εαυτό μας, το στράτευμα και τους πολίτες γενικά, μικρούς και μεγάλους, απελπιστικά στερημένους από όλα τα αναγκαία της ζωής και ότι εκπληρώσαμε τα χρέη μας ως πιστοί στρατιώτες της Πατρίδας στη στενή αυτή πολιορκία και ότι, εάν περιμένουμε μια ημέρα περισσότερο, θα πεθάνουμε όρθιοι στους δρόμους όλοι.

Θεωρώντας από την άλλη μεριά ότι έσβησε κάθε ελπίδα βοήθειας και προμήθειας, τόσο από τη θάλασσα καθώς και από την ξηρά, ώστε να αντέξουμε, ενώ βρισκόμαστε νικητές του εχθρού, αποφασίσαμε ομόφωνα: Η έξοδός μας να γίνει βράδυ, στις 2 τη νύχτα, 10 Απριλίου, ημέρα Σάββατο, κατά το εξής σχέδιο, έρθει ή δεν έρθει βοήθεια…».

Η τελευταία θεία Κοινωνία

Αλλά η πλέον συγκινητική στιγμή, η οποία εκτυλίχθηκε γύρω από το δράμα του Μεσολογγίου, ήταν εκείνο, το οποίο συνέβη κατά τις πρωινές ώρες του Σαββάτου, εορτή του Λαζάρου, όταν οι καμπάνες των εκκλησιών κάλεσαν το λαό στον τελευταίο εκκλησιασμό. Ο επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ παρήγγειλε να συγκεντρωθούν όλοι μπροστά στην πλατεία της Αγίας Παρασκευής, για να εξομολογηθούν και να κοινωνήσουν. Στο «Μετὰ φόβου Θεοῦ, πίστεως καὶ ἀγάπης προσέλθετε» κάλεσε τους ήρωες, τους μελλοθάνατους, τους έτοιμους για την υπέρτατη θυσία, να κοινωνήσουν τα Άχραντα Μυστήρια. Και άρχισαν να προσέρχονται οπλαρχηγοί, απλοί πολεμιστές, άνδρες, γυναίκες και μικρά παιδιά. Στιγμές άκρως συγκινητικές. Δάκρυα έρρεαν από τα μάτια. Αναστεναγμοί ακούγονταν. Ασπάζονταν ο ένας τον άλλο «ἐν φιλήματι ἁγίῳ». Εχθροί συμφιλιώνονταν. «Συγχωρήστε μας, αδελφοί. Καλή αντάμωση στον άλλο κόσμο. – Κύριε, ἐλέησον. – Μνήσθητί μου, Κύριε, ἐν τῇ βασιλείᾳ σου». Ο επίσκοπος και οι ιερείς γεμάτοι συγκίνηση μετέδιδαν τη θεία Κοινωνία στους μελλοθάνατους. Σπάνια άνθρωποι κοινώνησαν κάτω από τέτοιες συνθήκες και με τόση κατάνυξη. Όντως Μυστικός Δείπνος! Ο Ιησούς Χριστός στο πρόσωπο των ηρωικών αλλά ταπεινών αυτών ψυχών, που στέκονταν με δέος απέναντι στις ανεξιχνίαστες βουλές του Θεού, επρόκειτο μετά από λίγο να σταυρωθεί ξανά. Νέος Γολγοθάς θα γινόταν το Μεσολόγγι. Ο προδότης ήταν κοντά. Ο προδότης υπήρχε στην πόλη. Κάποιος βούλγαρος αιχμάλωτος που είχε δραπετεύσει πρόδωσε στους εχθρούς όλο το σχέδιο της εξόδου.

Ω! η θεία εκείνη Κοινωνία των μελλοθάνατων! Είναι για μας το πλέον συγκινητικό επεισόδιο του όλου δράματος. Ο Ζώης Βλασσόπουλος στο βιβλίο του «Η τελευταία νύχτα του Μεσολογγίου» αυτό το γεγονός εκθέτει πολύ παραστατικά. «Όσοι επέζησαν» – γράφει – «όταν μας διηγούνταν εκείνες τις στιγμές, μας συγκινούσαν μέχρι δακρύων. Ήταν σπαραξικάρδιο, έλεγαν, να βλέπει κάποιος τους συγγενείς και φίλους να ζητούν με δάκρυα και λυγμούς συγχώρηση από τους συγγενείς και φίλους, τους οποίους έβλεπαν για τελευταία φορά. Και αυτοί οι μαχητές, με τη χαλύβδινη καρδιά και συνηθισμένοι να βλέπουν αίματα και σφαγές, αναλύονταν σε δάκρυα. Και δεν είχαν τη δύναμη να ασπαστούν τα παιδιά τους, καθώς τα ασπάζονταν για τελευταία φορά σαν να βρίσκονταν στο νεκρικό φέρετρο· τα ταλαίπωρα παιδιά συγκινούνταν και ξεσπώντας σαν από ένστικτο σε κλάματα, κρεμιόνταν από το λαιμό των δύσμοιρων γονιών…».

Η έξοδος

Μετά τη θεία Κοινωνία, το υπόλοιπο της ημέρας πέρασε με προετοιμασίες. Ο ήλιος έδυσε. Η νύχτα έφτασε. Η σελήνη, πανσέληνος, ανέτειλε και φώτιζε το φρικτό τοπίο. Κατά την καθορισμένη ώρα, ένας πυροβολισμός που ακούστηκε από το όρος Ζυγό έδωσε το σύνθημα της εξόδου. Η φρουρά διαιρέθηκε σε τρία σώματα. Το πρώτο υπό το Νότη Μπότσαρη. Το δεύτερο υπό τον Κίτσο Τζαβέλα. Το τρίτο υπό το Δημήτριο Μακρή. Στο μέσο έβαλαν τα γυναικόπαιδα που πλαισιώνονταν από ενόπλους. Στην υδάτινη τάφρο τοποθετήθηκαν τρεις ξύλινες γέφυρες, που της είχαν κατασκευάσει πριν από καιρό για το σκοπό της εξόδου. Οι γενναίοι γονάτισαν, ασπάστηκαν το χώμα της γης, που είχαν ποτίσει με τα δάκρυα και τα αίματά τους, σηκώθηκαν, έκαναν το σημείο του Σταυρού και με τις σημαίες σηκωμένες εξόρμησαν. Δεν ήταν πλέον κοινοί θνητοί. Η θεία Κοινωνία τους είχε μεταμορφώσει σε αγγέλους και αρχαγγέλους με πύρινες ρομφαίες. «Ὡς λέοντες πὺρ πνέοντες». Εξόρμησαν. Το τι επακολούθησε η ζωηρότερη φαντασία δεν μπορεί να φανταστεί και να αναπαραστήσει. Οι Τουρκοαιγύπτιοι τους περίμεναν. Φοβερή πάλη έγινε. Διαρκώς χτύποι από τα συγκρουόμενα γιαταγάνια ακούγονταν. Μια φωνή ακούστηκε· «Πίσω, πίσω!». Επακολούθησε «κόλασι, κόσμου χαλασμός, σεισμός, οργή Κυρίου». Στις υπώρειες του όρους Ζυγός κατέφυγαν όσοι κατόρθωσαν να διαφύγουν από την τρομερή κόλαση. Αλλά και εκεί το ιππικό του Ιμπραήμ τους κατεδίωξε. Ανέβηκαν στην κορυφή του όρους, όπου οι επιζήσαντες ήταν πια ασφαλείς. Αλλά το ψύχος ήταν δριμύ και αυτοί ήταν πεινασμένοι και εξαντλημένοι και γεμάτοι αγωνία για την τύχη των δικών τους. Η νύχτα πέρασε και άρχιζε να γλυκοχαράζει. Ο ήλιος ανέτειλε. Από την κορυφή του βουνού έβλεπαν την προσφιλή τους πόλη. Το Μεσολόγγι καιγόταν. Κρότοι ισχυροί ακούγονταν, φλόγες υψώνονταν, καπνοί κάλυπταν την πόλη. Ήταν φανερό ότι όσοι ασθενείς και τραυματίες εναπέμειναν στην πόλη ανατίναζαν τα σπίτια. Ο ηρωικός γέροντας Χρήστος Καψάλης, του οποίου η σύζυγος είχε πεθάνει το πρωί της ημέρας εκείνης, βρισκόταν στον ανεμόμυλο, όπου είχαν καταφύγει πλήθος γυναικόπαιδα και γέροντες, όταν είδε ότι οι Τούρκοι είχαν ανεβεί στη στέγη, είπε το «Μνήσθητί μου, Κύριε», έριξε τον αναμμένο δαυλό στην πυριτιδαποθήκη και ανατίναξαν στον αέρα όλους όσοι βρίσκονταν μέσα σε αυτήν. Η ορμή της ανατίναξης ήταν τόσο μεγάλη, ώστε η γύρω περιοχή κατακλύστηκε από θάλασσα.

Ο σεπτός επίσκοπος Ρωγών είχε και αυτός θάνατο αντάξιο της ηρωικής του ζωής. Έριξε δαυλό μέσα σε ένα πιθάρι πυρίτιδας και μισοκαμένος συνελήφθηκε από τους βαρβάρους και αποκεφαλίστηκε.

Από τους 3.500 άνδρες της φρουράς 1.300 περίπου διασώθηκαν. Μαζί με αυτούς σώθηκαν και επτά γυναίκες και μερικά παιδιά. «Τα λίγα απομεινάρια της πείνας και της ανδρείας», όπως ονομάζει όσους διασώθηκαν ο εθνικός ποιητής Σολωμός. Τα σεπτά αυτά λείψανα, αφού πέρασαν φρικώδη νύχτα στην κορυφή του Ζυγού, την επόμενη μέρα βάδισαν δέκα ώρες και έφτασαν στο ερημωμένο χωριό Δερβέκιστα. Και από εκεί συνεχίζοντας τη μαρτυρική τους πορεία έφτασαν στα Σάλωνα, όπου βρήκαν ανάπαυση και φιλοξενία, σεβασμό και θαυμασμό. Από εκεί προχώρησαν προς τη θάλασσα, πέρασαν στην Πελοπόννησο και βάδισαν προς το Ναύπλιο…

Η πτώση του Μεσολογγίου ανάσταση της Ελλάδας

Αλλά πριν φτάσουν οι ήρωες στο Ναύπλιο, έφτασε η είδηση της εξόδου και της πτώσης του Μεσολογγίου. Έφτασε μετά από τρεις μέρες. Ας αφήσουμε το Θεόδωρο Κολοκοτρώνη να περιγράψει τη βαθειά εντύπωση, την οποία προκάλεσε η είδηση·

«Μας ήλθε η είδηση Μεγάλη Τετράδη, στο δειλινό, που είχε παύσει η Συνέλευση, και ήμασταν σε κάτι ίσκιους. Μας ήλθε είδηση ότι το Μεσολόγγι χάθηκε. Έτσι βάλαμε μαύρα όλοι, μισή ώρα στάθηκε σιωπή που δεν έκραινε κανένας, αλλά μέτραγε καθένας με το νου τους τον αφανισμό μας. Βλέποντας εγώ τη σιωπή σηκώθηκα στο πόδι και τους μίλησα λόγια για να εμψυχωθούν. Τους είπα ότι το Μεσολόγγι χάθηκε ένδοξα και θα μείνει στους αιώνες των αιώνων η ανδρεία. Εάν βάλουμε τα μαύρα και διστάσουμε, θα πάρουμε το ανάθεμα και θα πάρουμε το αμάρτημα όλων των αδύνατων…».

Ο Σολωμός βρισκόταν στη Ζάκυνθο και άκουγε καθημερινά τον κρότο των κανονιών, συγκινούνταν, μονολογούσε και έλεγε· «Βάστα, καημένο Μεσολόγγι!». Από τη συγκίνησή του δεν είχε όρεξη να φάει. Έμενε νηστικός. Από την έξοδο μάλιστα του Μεσολογγίου εμπνεύστηκε το υπέροχο και συγκινητικότατο ποίημα «Οι ελεύθεροι πολιορκημένοι». Πολιορκημένοι σωματικά οι ήρωες του Μεσολογγίου αλλά ελεύθεροι ψυχικά, αδούλωτοι.

Αλλά η έξοδος και η πτώση του Μεσολογγίου δεν συγκίνησε μόνο το Πανελλήνιο. Συγκίνησε και την παγκόσμια Γνώμη. Φοιτητές των Παρισίων, με την αναγγελία της πτώσης, χύθηκαν σε αυθόρμητο συλλαλητήριο, διέτρεχαν τους δρόμους και καταριόνταν τους Γάλλους αξιωματικούς, οι οποίοι υπηρετούσαν υπό τον Ιμπραήμ. Ο Βίκτωρ Ουγκώ συνθέτει ποίημα. Σ’ αυτό ψάλλει το μεγαλείο του Μεσολογγίου· «Απ’ το βαθύ κόλπο των φλογών ξέφευγαν νέφη ψυχών, που έπεφταν στην άβυσσο ή πετούσαν στον ουρανό». Στο Μόναχο ο φιλέλληνας βασιλιάς Λουδοβίκος συνθέτει ποίημα με τον τίτλο «Θρήνος των Ελλήνων». Καυτηριάζει τους ηγεμόνες και διπλωμάτες της Ευρώπης, οι οποίοι έχοντας το Θεό και τη θρησκεία μόνο στο στόμα, λησμόνησαν τα δίκαια του Ελληνικού Έθνους. Ο ποιητής Γουλιέλμος Μύλλερ στο ποίημά του «Η ανάληψη του Μεσολογγίου» εκφράζεται παρόμοια. Η απήχηση του γεγονότος έφτασε μέχρι το Νέο Κόσμο.

Και μόνο ένας από τους σύγχρονους τότε λόγιους έμεινε ασυγκίνητος. Και μόνο ασυγκίνητος; Είχε συμπάθεια στον Ιμπραήμ. Αυτόν το σφαγέα των χιλιάδων χριστιανών τον ονόμαζε «η αυτού Υψηλότης»! Σε έκθεσή του προς τον υποπρόξενο του Πάπα μιλούσε για αποστολή 3.100 ζευγαριών αφτιών, τα οποία απέκοψαν οι Τούρκοι και απέστειλαν στην Κωνσταντινούπολη. Δεν τον συγκινούσε το φρικιαστικό γεγονός. Την ηρωική και ένδοξη έξοδο, μπροστά στην οποία στέκεται έκθαμβος ο κόσμος, την ονομάζει πράξη ασύνετη! Αυτός, ο ασυγκίνητος και υβριστής, που συμπαθεί τους Τούρκους και αντιπαθεί τους Έλληνες, είναι ένας βρωμερός φραγκόπαπας, ο αββάς Μικαρέλλι, πρόξενος της Αυστρίας, ο οποίος παρακολουθούσε από κοντά τα γεγονότα. Ας το ακούσουν αυτό οι εν Ελλάδι φιλοπαπικοί, κληρικοί και λαϊκοί, που ερωτοτροπούν προς τον Πάπα και ζητούν προσάρτηση στο άρμα του Βατικανού. Οι Φράγκοι, που λατρεύουν τον Πάπα, αγαπούν τον Οθωμανό και μισούν τον Έλληνα ως Ορθόδοξο. Η ίδια διαγωγή πάντοτε! Το πνεύμα του αββά Μικαρέλλι δεν πέθανε. Γι’ αυτόν –και τους ομοίους του-, όπως λέγει ο ιστορικός Κόκκινος, οι Έλληνες δεν αποτελούσαν τμήμα της ανθρωπότητας!…

Το Μεσολόγγι έπεσε. Αλλά πέφτοντας ανέστησε την Ελλάδα.

Αγαπητοί μας αναγνώστες! Μελετώντας την ιστορία της εξόδου του Μεσολογγίου αναβαπτιζόμαστε στην κολυμβήθρα των ιερών αναμνήσεων του Γένους. Όπως έγραψε στη διακήρυξή της η νέα Διοικητική Επιτροπή της Ελλάδας, που είχε σχηματιστεί μετά την πτώση του Μεσολογγίου, «η αθάνατη φρουρά του Μεσολογγίου, της οποίας ναός σήμερα λατρείας είναι κάθε Έλληνος καρδιά, πολεμώντας συγχρόνως με όλες τις δυνάμεις του εχθρού ενωμένες και με όλα τα δεινά μιας τρομερής πολιορκίας, δείχνει σε όλους τους Έλληνες εύκολο και ασφαλή δρόμο της ευδαιμονίας του και στο μέσο της παντελούς ελλείψεως των αναγκαίων. Ενόσω η Πατρίδα έχει τέτοιους πολίτες, όπως αυτοί του Μεσολογγίου, ποτέ δεν κινδυνεύει να χαθεί, οποιαδήποτε και αν είναι η δύναμη του εχθρού ή η έλλειψη των αναγκαίων και μπορεί κανείς, χωρίς να φοβηθεί ότι θα πει ψέματα, να πει ότι και ένα άλλο Μεσολόγγι αν είχαμε να πάρει ο εχθρός, θα χανόταν ο ίδιος ο εχθρός εν μέσω των αξιοδάκρυτων θριάμβων του».

Αυτά διακήρυττε η νέα Ελληνική Κυβέρνηση του Ναυπλίου στις 18 Απριλίου 1826 υπό την προεδρία του Ανδρέα Ζαΐμη. Λόγοι εμπνευσμένοι, λόγοι προφητικοί.

Νέα Μεσολόγγια, κατά μίμηση του πρώτου Μεσολογγίου, ανέμενε η Ελλάδα. Και η προσδοκία αυτή δεν διαψεύστηκε.

Αυτός που γράφει τις γραμμές αυτές, υπηρετώντας πριν από τριάντα χρόνια ως πρωτοσύγκελος στην Ιερά Μητρόπολη Ακαρνανίας, με συγκίνηση θυμάμαι τις διοργανωμένες κατ΄ έτος εορτές στην ιερά πόλη του Μεσολογγίου για την ηρωική έξοδο. Ιδίως θυμάμαι την επέτειο δύο ή τρία έτη προ της κηρύξεως του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στην τελετή ήταν παρών και ο τότε Πρωθυπουργός της Χώρας αείμνηστος Ιωάννης Μεταξάς. Στάθηκε με πολλή συγκίνηση στον ιερό χώρο των ηρώων και μίλησε λακωνικά. Δεν έχω ακούσει συντομότερα πανηγυρικό λόγο. Βαρυσήμαντος και προφητικός λόγος. Είπε· «Αξία έχει η σημερινή γιορτή, εάν, σε περίπτωση που δοθεί νέα ευκαιρία, μπορέσει η Ελλάδα να επαναλάβει το Μεσολόγγι». Και πράγματι η Ελλάδα επανέλαβε μετά από λίγο τον ηρωισμό του Μεσολογγίου. Δια του στόματος του Πρωθυπουργού της, του ίδιου του Μεταξά, είπε το ιστορικό της Όχι. Το Όχι αυτό δεν ήταν μικρότερης αξίας από το Όχι της ηρωικής φρουράς του Μεσολογγίου, η οποία στις προτάσεις του Κιουταχή και του Ιμπραήμ απαντούσε· «Πεθαίνουμε αλλά δεν προσκυνούμε». Και η Ελλάδα του 1940 απέρριψε τις προτάσεις δύο τεράστιων αυτοκρατοριών και κίνησε πάλι τον παγκόσμιο θαυμασμό και σεβασμό. Όχι, είπε στους νεότερους Κιουταχήδες και Ιμπραήμηδες. Όχι, είπε στον αλαζόνα δικτάτορα της Ρώμης. Όχι, στον μαινόμενο Φύρερ της Γερμανίας. Όχι, είπε και στον άθεο Κομμουνισμό. Και τα νεότερα αυτά Όχι πλήρωσε με ποταμούς δακρύων και αιμάτων. 500.000 είναι τα θύματα των αγώνων της Ελλάδας κατά τη δεκαετία 1940 -1950.

Το Μεσολόγγι, ως σύμβολο υπέρτατης θυσίας, ζει στις καρδιές των πατριωτών. Και εφόσον θα ζει, η Ελλάδα δεν θα πεθάνει.

ΤΟ ΣΤΑΣΙΔΙ ΤΟΥ ΚΑΝΑΡΗ

Εάν, αγαπητέ μου αναγνώστη, εάν ποτέ μεταβείς στην πρωτεύουσα της Ελληνικής Πατρίδας, την Αθήνα, κάνε, σε παρακαλώ, έναν κόπο να επισκεφτείς στο τέρμα της οδού Κυψέλης ένα μικρό ιερό ναό, τιμώμενο στο όνομα των Αγίων Αποστόλων. Εκεί θα δεις ένα ιστορικό μνημείο, το οποίο θα σου υπενθυμίσει το ένδοξο 1821 και θα σε κάνει να ριγήσεις από εθνική συγκίνηση. Διότι, μόλις θα εισέλθεις στο μικρό αυτό ναό, ένα στασίδι, το οποίο βρίσκεται αριστερά του δεσποτικού θρόνου, θα σου προκαλέσει αμέσως την προσοχή. Είναι στολισμένο με μία ταινία, η οποία φέρει τα ελληνικά χρώματα, το λευκό και το γαλάζιο. Και στο στασίδι είναι χαραγμένη με κεφαλαία γράμματα μία επιγραφή. Διαβάζεις· «ΣΤΑΣΙΔΙ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΚΑΝΑΡΗ 1794 – 1877».

Πόσα δε μας λέει η μικρή αυτή επιγραφή! Μας υπενθυμίζει πρώτα μία από τις ηρωικότερες φυσιογνωμίες του αγώνα της εθνικής μας ανεξαρτησίας, του αγώνα του 1821· τον ατρόμητο ήρωα των ελληνικών θαλασσών, τον Κωνσταντίνο Κανάρη, ο οποίος με το πυρπολικό του μια ασέληνη νύχτα του Ιουνίου του 1822 άναψε στο λιμάνι της Χίου «φλόγα ουρανομήκη», έκαψε την τουρκική ναυαρχίδα, εκδικήθηκε την άγρια σφαγή της Χίου, τιμώρησε τους βάρβαρους επιδρομείς, φωταγώγησε τα ελληνικά πελάγη, εμψύχωσε στον υπέρ πάντων αγώνα της Φυλής και προκάλεσε παγκόσμια προσοχή.

Ο νεαρός αυτός Έλληνας ναύτης έγινε θρύλος. Η εικόνα του, που τυπώθηκε σε μυριάδες αντίτυπα, κυκλοφόρησε σε όλες τις ελεύθερες χώρες. Ξένοι ποιητές, όπως ο Ουγκώ, ύμνησαν τον ηρωισμό του εκλεκτού αυτού τέκνου της Ελλάδας. Ο ποιητής μάλιστα Κάλβος, στο περίφημο ποίημά του «Ηφαίστεια», έψαλε τη δόξα του Κανάρη·

«Και τα σπήλαια της γης εβόων·
Κανάρη!
Και των αιώνων τα όργανα ίσως θέλουν αντηχήσει πάντα
Κανάρη!…»

Αλλά ο εθνικός αυτός ήρωας της Ελλάδας ήταν άνθρωπος βαθύτατων πεποιθήσεων. Πίστευε ακράδαντα στη Χριστιανική Θρησκεία. Πίστευε ότι υπεράνω των δυνάμεων της ύλης υπάρχει ο Κύριος των δυνάμεων.

Πίστευε ότι η θεία δικαιοσύνη δεν ήταν δυνατό παρά να τιμωρήσει τους σφαγείς των νηπίων και των γυναικών, οι οποίοι σαν αγέλες αιμοδιψών λύκων έρχονταν από τα βάθη της Ανατολής για να εξοντώσουν μια ιστορική φυλή. Πίστευε ότι στην πάλη της ημισελήνου και Σταυρού θα νικούσε τελικά ο Τίμιος Σταυρός, το αιώνιο αυτό σύμβολο του ανώτερου ψυχικού πολιτισμού. Πίστευε ο Κανάρης. Και γι’ αυτό μετά το ηρωικό του κατόρθωμα, αμέσως μόλις αποβιβάστηκε στους βράχους των Ψαρών, έσπευσε αμέσως ο ίδιος και οι σύντροφοί του να δοξολογήσουν το Θεό. Μετέβη στο εξωκκλήσι του Αγίου Νικολάου, άναψε λαμπάδα, γονάτισε και γεμάτος ιερή συγκίνηση ευχαρίστησε τον Κύριο και τον παρακάλεσε να δώσει ταχύτατα την ελευθερία της Πατρίδας. Και αξιώθηκε ο ναύαρχος να δει τους καρπούς των αγώνων του. Είδε την Ελλάδα, για χάρη της οποίας ζούσε και ανέπνεε, ελεύθερη και, όταν εγκαταστάθηκε μετά την απελευθέρωση στην απόκεντρη τότε συνοικία των Αθηνών, την Κυψέλη και ενώ απολάμβανε τη γενική εκτίμηση των Ελλήνων, δε λησμόνησε το Θεό. Ο ναύαρχος κάθε Κυριακή, από τα χαράματα, επί πολλά χρόνια, μέχρι τα βαθιά του γεράματα, πήγαινε από τους πρώτους στον ιερό ναό της ενορίας του και στεκόταν με ευλάβεια μέχρι τέλους στη θεία Λειτουργία. Μέχρι σήμερα υπάρχει η θέση, όπου στεκόταν ο ναύαρχος.

Παιδί θαυματουργής πίστης ήταν ο Κανάρης. Και όχι μόνο ο Κανάρης αλλά και ολόκληρη η ένδοξη εκείνη γενιά των αγωνιστών του 1821 είχε βαθύτατο θρησκευτικό συναίσθημα. Εάν μελετήσεις την ιστορία του βίου των επισημότερων ηρώων του αγώνα, του Κολοκοτρώνη, του Κουντουριώτη, του Μιαούλη, του Διάκου, του Μάρκου Μπότσαρη και άλλων, θα δεις σε μύριες περιπτώσεις του πολυετούς και δραματικού αγώνα ότι οι άνδρες αυτοί, οι οποίοι πολέμησαν σα λιοντάρια υπέρ της ελευθερίας, είχαν την πίστη ριζωμένη στα βάθη της ύπαρξής τους. Όλοι οι αγωνιστές ήταν πιστά τέκνα της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Νήστευαν, προσεύχονταν, εκκλησιάζονταν, κοινωνούσαν με βαθύτατη κατάνυξη τα Άχραντα Μυστήρια και εκπλήρωναν όλα τα θρησκευτικά τους καθήκοντα. Άρχιζαν και τελείωναν κάθε πράξη τους υπέρ της Πατρίδας με το όνομα του Θεού. «Ἐν ὀνόματι τοῦ Κυρίου Παντοκράτορος». Αυτή ήταν η επικεφαλίδα των διπλωμάτων, με τα οποία εφοδιάζονταν οι Έλληνες πλοίαρχοι των καταδρομικών για να καταδιώξουν τα εχθρικά πλοία. Νικούσαν και θριάμβευαν οι ήρωες και απέδιδαν τα νικητήρια στην Υπέρμαχο Στρατηγό. Δοξολογούσαν το Θεό και στα επίσημα έγγραφα, με τα οποία αναγγέλλονταν οι νίκες, έγραφαν· «Μέγας ὁ Θεὸς καὶ ἡ πίστις τῶν Ὀρθοδόξων χριστιανῶν» και «Ἡ δεξιά σου, Κύριε, δεδόξασται ἐν ἰσχύι».

Ήρωες της πίστης ήταν οι αγωνιστές του 1821. Αλλά δυστυχώς μετά την απελευθέρωση του Έθνους η πίστη εκείνη η μεγάλη, που γέννησε τους άθλους του 1821, άρχισε να ψυχραίνεται στην ελεύθερη Πατρίδα. Γιατί άνδρες «λυμεῶνες» (= κακοποιοί), βγαίνοντας από τα πανεπιστημια της Δύσης, όπου διδάσκονταν την αθεΐα, δίδαξαν τον υλισμό, πολέμησαν με λύσσα τα διδάγματα της Ορθόδοξης Εκκλησίας και για μια εκατονταετία αγωνίστηκαν με όλα τα μέσα για να μεταβάλουν το λαό μας σε λαό άθρησκο. Και ως επί το πλείστον αυτοί οι άνθρωποι κυβέρνησαν τον τόπο. Αυτοί θέλησαν να σβήσουν από τον Ελληνικό Σύνταγμα την επικεφαλίδα, την οποία είχαν θέσει ως θεμέλιο του Έθνους οι πρώτοι εκείνοι αγωνιστές· «Ἐν ὀνόματι τῆς Ἁγίας καὶ Ὁμοουσίου Τριάδος». Έτσι άρχιζε το Σύνταγμα, το οποίο ψήφισαν οι πρώτες εθνοσυνελεύσεις των ηρώων. Αλλά η επικεφαλίδα αυτή θεωρήθηκε από τους ανθρώπους της απιστίας ως αναχρονισμός, ο οποίος δεν είχε πλέον θέση στη σύγχρονη γενιά μας.

Και δυστυχώς το πνεύμα αυτό της αδιαφορίας, για να μην πούμε της εχθρότητας, προς την Ορθόδοξη Εκκλησία, την κιβωτό της σωτηρίας του Έθνους μας κατά τους σκοτεινούς εκείνους χρόνους της δουλείας, εξακολουθούσε να έχει τις ρίζες του στην πολιτική και δημόσια ζωή της Ελλάδας. Και συμβαίνει αυτό το παράδοξο· ενώ ο λαός, ο μεγάλος λαός της Ελλάδας, πιστεύει στη Θρησκεία του – πόσα δείγματα της πίστης του κατά τα τελευταία χρόνια δεν έχουμε να αναφέρουμε! – αντίθετα, εκείνοι, οι οποίοι λένε ότι τον εκπροσωπούν στη δημόσια και πολιτική ζωή της χώρας, πόσο φαίνονται ψυχροί, αδιάφοροι και πολλές φορές άπιστοι, άθεοι, υλιστές, αντίχριστοι! Θεωρείτε υπερβολική την κρίση μας; Θα μπορούσαμε να σας αναφέρουμε πλήθος παραδειγμάτων.

Αλλά σήμερα αρκούμαστε μόνο να ρωτήσουμε· εσείς, όσοι κατοικείτε στην πρωτεύουσα της Ελλάδας, μπορείτε να μας πείτε, πόσοι από τους πολιτικούς άνδρες σας, όσοι κυβέρνησαν ή κυβερνούν ή φιλοδοξούν να κυβερνήσουν τον ιστορικό αυτό τόπο, εμπνέονται από την Ορθόδοξη Πίστη; Πόσοι ζουν σαν πιστά της Εκκλησίας τέκνα; Πόσοι αποδεικνύονται πραγματικά ότι σκέπτονται και ενεργούν χριστιανικά; Να ένα παράδειγμα· είναι Κυριακή. Οι καμπάνες των ιερών ναών χτυπούν. Ο Κανάρης άκουγε τον ήχο τους και ηλεκτριζόταν ολόκληρος. Ευφραινόταν να βρίσκεται στον ιερό ναό. Τις ακούνε και σήμερα οι νεότεροι πολιτικοί μας και κανείς από αυτούς δεν εκκλησιάζεται τακτικά τις Κυριακές.

Εσείς, αγαπητοί αναγνώστες, όσοι κατοικείτε στις επαρχιακές πόλεις, ρίξτε ένα βλέμμα στους ιερούς ναούς του τόπου σας. Ο υπουργός, ο νομάρχης, οι ανώτεροι υπάλληλοι, επιθεωρητές εκπαίδευσης, καθηγητές και δάσκαλοι, εκτός από ελάχιστες τιμητικές εξαιρέσεις, όλοι λάμπουν με την απουσία τους. Ας εκκλησιάζεται ο … μικρός λαός. Ας εκκλησιάζονται τα γραΐδια. Αυτοί, τώρα, μεγάλοι, σπουδαίοι, άρχοντες λαού, θεωρούν υποτιμητικό να εκκλησιαστούν. Και μόνο κατά τις επίσημες εθνικές εορτές, όπως είναι η 25^η Μαρτίου, θα πλημμυρίσουν τον ιερό ναό. Τότε μόνο θυμούνται ότι έχουν Θρησκεία. Κανάρη! Ξύπνα να δεις τους επίσημους από τους απογόνους σου πώς θρησκεύουν.

Αυτή η επιδεικτική απουσία των επίσημων εκπροσώπων του Ελληνικού Κράτους από τους τόπους της δημόσιας λατρείας σκανδαλίζει τον ευσεβή λαό μας. Πόσες φορές την Κυριακή το πρωί πολίτες, πηγαίνοντας στους ιερούς ναούς της Ελλάδας για να προσευχηθούν, δεν είδαν δημόσιους υπαλλήλους, που κατέχουν μάλιστα ανώτατες θέσεις, να κάνουν τον περίπατό τους επιδεικτικότατα στις κεντρικές πλατείες των πόλεών τους, ενώ στον παρακείμενο ναό πλήθος λαού παρακολουθεί τη θεία Λειτουργία και το ιερό κήρυγμα;

Ω, υπουργοί και νομάρχες, αρχηγοί κομμάτων και βουλευτές, ναύαρχοι και στρατηγοί, καθηγητές και δάσκαλοι και όλοι γενικά οι δημόσιοι λειτουργοί της Ελλάδας! Η θέση σας την Κυριακή το πρωί δεν είναι στις πλατείες και τους δρόμους των πόλεών μας. Εκπροσωπείτε μια Ελλάδα, η οποία κατά τη μέγιστη πλειοψηφία του λαού της πιστεύει στη Θρησκεία των πατέρων. Με την ακλόνητη πίστη στη Θρησκεία αυτή ο μικρός αυτός λαός αναδείχτηκε μέγας, έζησε μέσα σε μεγάλες συμφορές και καταιγίδες, ανέπτυξε πολιτισμό, έστησε απαράμιλλα τρόπαια, έγραψε εποποιίες, για τις οποίες χρειάζονται ποιητές πινδαρικής και ομηρικής έμπνευσης για την εξύμνηση των κατορθωμάτων του. Πιστός είναι ο λαός μας και γι’ αυτό πιστοί πρέπει να είναι και οι γνήσιοι εκπρόσωποί του. Πιστοί πρέπει να είναι οι κυβερνήτες του λαού αυτού, δίνοντας πρώτοι το παράδειγμα της αφοσίωσης προς την Πατρίδα.

Διαφορετικά, το στασίδι του ιερού ναού των Αγίων Αποστόλων της Αθήνας με τη γαλανόλευκη ταινία θα παραμείνει δριμύς έλεγχος όλων εκείνων των Ελλήνων, οι οποίοι, διαδεχόμενοι τους ιερούς εκείνους ήρωες στις διάφορες δημόσιες θέσεις, δεν έχουν ούτε ένα μόριο της Χριστιανικής Πίστης των προγόνων τους.

Η Χριστιανική Ελλάδα έχει την αξίωση να κυβερνιέται από χριστιανούς κυβερνήτες, που κλείνουν στα στήθη τους τη θαυματουργή πίστη ενός Κανάρη!

(“ΕΘΝΙΚΑΙ ΕΠΕΤΕΙΟΙ” ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΦΛΩΡΙΝΗ π. ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΝΤΙΩΤΟΥ, σελ. 77-153)

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

Be the first!

(“ΕΘΝΙΚΑΙ ΕΠΕΤΕΙΟΙ” ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΦΛΩΡΙΝΗΣ π. ΑΥΓΟΥΣΤINOY (3)

Posted by: episkopos on date

Μαρ 22nd, 2010 | filed

Filed under: ΕΘΝΙΚAI ΕΠΕΤΕΙΟΙ, ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΑ

21 Μαΐου 1864

ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ

«Ω μάννα, αγκάλιασέ μας
μέσα στα φυλλοκάρδια σου κρύψε μας, φύλαξέ μας!
Μας φαίνεται σαν όνειρο! Μας φαίνεται ότι ο ξένος
μας τρώγει με το μάτι του αργά μετανιωμένος.
Πάρε μας, μάννα, σφίξε μας γλυκά στην αγκαλιά σου·
σήμερα την αγάπη σου κι αύριο τα παιδιά σου
θα σου γυρέψουν, μάννα μας, ένα σταυρό στον ώμο,
κομμάτι κρίθινο ψωμί και μακρυνόνε δρόμο».
(Αριστότελης Βαλαωρίτης)

Η ΕΝΩΣΗ ΔΩΡΟ;

Πού η δικαιοσύνη των μεγάλων;

Όλη η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα σε θλίψη. Σε εθνική θλίψη. Και πώς να μη θλίβεται κάθε Ελληνική ψυχή όταν βλέπει ότι ένα δίκαιο αίτημα της Ελλάδας, όπως είναι το αίτημα της αυτοδιάθεσης της μεγαλονήσου Κύπρου, αίτημα το οποίο κατοχυρώνει θεμελιώδης αρχή του Καταστατικού Χάρτη του Ο.Η.Ε., καταπατείται από τα μεγάλα κράτη, εκείνων τα οποία άλλοτε, σε στιγμές τραγικές για την ύπαρξή τους, έδιναν από τους ραδιοφωνικούς σταθμούς την υπόσχεση ότι όλα τα δίκαια αιτήματα της μικρής μας Πατρίδας, που θυσιάζεται υπέρ της ελευθερίας, θα ικανοποιηθούν και ότι μια νέα Ελλάδα, ισχυρή και μεγάλη, αντάξια των αγώνων και των θυσιών της, θα εξέλθει από τον πόλεμο, Ελλάδα η οποία θα εναγκαλιστεί όλα τα αλύτρωτα παιδιά της; Αλλά δυστυχώς οι υποσχέσεις αυτές λησμονήθηκαν την επαύριον της λήξης του πολέμου και η Ελλάδα έγινε και πάλι το αντικείμενο αισχρής εκμετάλλευσης των ισχυρών, οι οποίοι, με σκοπό το δικό τους συμφέρον, έσπειραν το σπόρο της διαίρεσης των Ελλήνων και η Πατρίδα μας καταματωμένη από τα τραύματα του πολέμου κινδύνευσε να καταποντιστεί στο φοβερό κλύδωνα του εμφύλιου σπαραγμού. Έτσι αγωνιζόμενη η Ελλάδα για την υπόστασή της πλέον ως ανεξάρτητου κράτους δεν είχε τη δύναμη να διεκδικήσει τα δίκαιά της στα συνέδρια της ειρήνης! Πού ο λόγος του ισχυρού εκείνου πολιτικού ηγέτη, ο οποίος για να παρηγορήσει τον ηρωικώς αγωνιζόμενο Ελληνικό λαό έλεγε ότι, όταν στην αίθουσα των συνεδριάσεων του παγκόσμιου συνεδρίου της ειρήνης θα εισερχόταν ο αντιπρόσωπος της Ελλάδας, ο πρόεδρος θα χτυπούσε το καμπανάκι και θα έλεγε· «Κύριοι σύνεδροι, σηκωθείτε! Εισέρχεται η Ελλάδα η μεγαλομάρτυρας!»; Αλίμονο! Αντί επαίνων και εγκωμίων ποιες φρικτές ύβρεις και συκοφαντίες δεν άκουσε η Ελλάδα στα συνέδρια της ειρήνης! Η Ελλάδα κατηγορούμενη! Οι συμπάθειες των ισχυρών συμμάχων στράφηκαν προς τους εχθρούς μας, προς τους δημίους μας, προς εκείνους οι οποίοι ούτε σταγόνα αίματος δεν έχυσαν για τα ιδεώδη της ελευθερίας και της δικαιοσύνης, για τα οποία, όπως διακήρυτταν οι μεγάλοι σύμμαχοί μας, γινόταν ο αγώνας. Η Ελλάδα για μια ακόμη φορά εισέπραξε το μισθό της ευπιστίας της στις υποσχέσεις των μεγάλων. Και πώς τώρα να μη λυπάται και να μην αγανακτεί, όταν βλέπει τα δίκαιά της να καταπατώνται και καμιά φωνή κάποιου ισχυρού συμμάχου να μην ακούγεται, που να υποστηρίζει ειλικρινά και ευθαρσώς το δίκαιο της μικρής αυτής χώρας;

Αλίμονο! Τα πάντα θυσιάζονται στο βωμό της σκοπιμότητας και της ιδιοτέλειας. Και λοιπόν, πρέπει εμείς οι Έλληνες να απελπιστούμε;

Ακτίνες χαράς

Μέσα στο πυκνό νέφος της θλίψης και της μελαγχολίας που σκεπάζει τον ουρανό της Ελλάδας ήλθε να ρίξει ακτίνα χαράς και αισιοδοξίας μία επέτειος, την οποία γιορτάσαμε με μεγαλοπρέπεια. Είναι η εκατονταετηρίδα της απελευθέρωσης των Ιονίων νήσων.

Πόσο διδακτική και παρήγορη είναι η ιστορία της απελευθέρωσης των Επτανήσων! Αυτός που δεν άνοιξε ποτέ την ιστορία του τόπου μας ίσως να νομίζει ότι η απελευθέρωση των Ιονίων νήσων έγινε χωρίς κόπο. Ίσως να νομίζει ως αληθινό ότι τα Επτάνησα δόθηκαν ως δώρο της Αγγλίας στην Ελλάδα με την ενθρόνιση του βασιλιά Γεωργίου του Α΄. Αλλά όποιος μελετά την εθνική μας ιστορία θα δει ότι και η απελευθέρωση της Επτανήσου, όπως και κάθε άλλου τμήματος της Ελληνικής Πατρίδας, δεν προσφέρθηκε ως δώρο των μεγάλων μέσα σε χρυσό δίσκο, αλλά αυτή επιτεύχθηκε μετά από αγώνες και θυσίες.

Από την ένωση προηγήθηκαν αγώνες

Η Επτάνησος ποτέ δε θα ελευθερωνόταν, εάν δεν αγωνιζόταν. Η Ιστορία διδάσκει ότι μετά την κατάλυση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας τα Επτάνησα περιήλθαν οριστικά στους Ενετούς, οι οποίοι επί τέσσερις και πλέον αιώνες είχαν εγκαταστήσει εκεί το κράτος της ωμής βίας, το κράτος του Παπισμού, το οποίο απέβλεπε στην εξουθένωση της Ορθοδοξίας. Εκτός μιας ελάχιστης μειοψηφίας, η οποία αρνήθηκε την Ορθοδοξία και προσκολλήθηκε στο άρμα του Παπισμού για προσωπικά οφέλη και έγινε το προγεφύρωμα της Δύσης στην Ανατολή, όλος ο άλλος πληθυσμός έμεινε στερεός και αμετακίνητος στην πίστη των πατέρων του. Μετά τους Ενετούς ήλθαν οι Γάλλοι. Οι Γάλλοι έφτασαν στην Κέρκυρα, όταν το άστρο του Ναπολέοντα μεσουρανούσε στον ουρανό της Ευρώπης. Ο Ναπολέων δαπάνησε τεράστια ποσά για την οχύρωση του νησιού, το οποίο θεωρούσε κομβικό σημείο του Αδριατικού πελάγους. Οι Γάλλοι, διαπνεόμενοι από δημοκρατικές ιδέες, φέρθηκαν φιλάνθρωπα στο λαό. Φύτευσαν συμβολικά δένδρα ελευθερίας και ίδρυσαν την Ιόνιο Ακαδημία, η οποία μπορεί να χαρακτηριστεί ως το πρώτο Πανεπιστήμιο στην Ελλάδα. Η παραμονή των Γάλλων υπήρξε ολιγοχρόνια. Το Βατερλώ, στο οποίο, όπως είναι γνωστό, νικήθηκε κατά κράτος ο Ναπολέων, υπήρξε ο τάφος της Γαλλικής αυτοκρατορίας. Το Συνέδριο της Βιέννης, το οποίο συγκλήθηκε μετά τη συντριβή του Ναπολέοντα για να ρυθμίσει τις τύχες της Ευρώπης, δεν έτρεφε συμπάθεια προς τους υπόδουλους λαούς της Ανατολής. Ο Μέττερνιχ, μισέλληνας υπουργός των εξωτερικών της Αυστρίας, ήταν η κυρίαρχη μορφή του Συνεδρίου, η ψυχή της αποκαλούμενης Ιεράς, στην πραγματικότητα ανίερης, Συμμαχίας, της οποίας τα μέλη, μολονότι ονομάζονταν χριστιανικά, ανέλαβαν υπό την προστασία τους… Τούρκους. Δόγμα της Συμμαχίας η ακεραιότητα της αντίχριστης Οθωμανικής αυτοκρατορίας, η οποία καθημερινά σφαγίαζε τους χριστιανούς. Φοβόντουσαν οι χριστιανοί της Δύσης μήπως οι υπόδουλοι Ορθόδοξοι λαοί των Βαλκανίων αφυπνιστούν και διαλύσουν το κράτος του Ισλάμ… Όχι νίκη στην Ορθοδοξία αλλά στον Ισλαμισμό. Τι έγκλημα, τι αίσχος! Η Επτάνησος, χάρη στη διπλωματία της πονηρής Αλβιόνας, αφαιρέθηκε από τους Γάλλους και τέθηκε υπό την… προστασία της Αγγλικής αυτοκρατορίας. Η Αγγλία, κρύβοντας τους βαθύτερους σκοπούς της, έσπευσε να ιδρύσει το Ιόνιο λεγόμενο κράτος με πρωτεύουσα την Κέρκυρα. Στο κράτος αυτό εκτός των Επτανήσων συμπεριλήφθηκε και η απέναντι της Κέρκυρας ηπειρωτική λωρίδα, που περιλάμβανε την Πάργα. Ω η Πάργα! Αυτή θα διηγείται στους αιώνες των αιώνων το αίσχος της Αγγλίας. Διότι ολόκληρη η Πάργα πουλήθηκε στο αγριότερο θηρίο, τον Αλή Πασά, οι δε Πάργιοι δεν επιτράπηκε από τους Άγγλους να πάρουν μαζί τους τίποτε, εκτός μόνο από τη σκόνη των οστών των προγόνων τους… Ο Ιησούς στο πρόσωπο των Ορθόδοξων χριστιανών της Πάργας πουλήθηκε για μια ακόμη φορά αντί τριάκοντα αργυρίων. Ιούδας η Αγγλία. Αίσθημα φρίκης κατέλαβε τους υπόλοιπους κατοίκους του Ιονίου κράτους βλέποντας την αισχρή συμπεριφορά των νέων κατακτητών τους. Αποφάσισαν να αντιδράσουν εναντίον κάθε άμεσης ή έμμεσης ενέργειας των Άγγλων, η οποία σκοπό είχε να παύσει η Επτάνησος να ζει την Ελλάδα και την Ορθοδοξία. Οι Άγγλοι ενέτειναν τα μέτρα τους. Υποστήριξαν τους προδότες, καταδίωξαν τους ζηλωτές της πατρικής ευσέβειας, έδωσαν δύναμη στους εγγραφόμενους στις μασονικές στοές, που πρώτοι αυτοί ίδρυσαν στα Επτάνησα, κυκλοφόρησαν προπαγανδιστικά φυλλάδια υβριστικά της Ορθόδοξης πίστης, δίωξαν, εξόρισαν, φυλάκισαν, απαγχόνισαν και στη Λευκάδα και στην Κεφαλονιά και στην Κέρκυρα κήρυκες της πίστης και της ελευθερίας του Έθνους και όταν εξερράγη η Ελληνική Επανάσταση του 1821, επέτρεψαν στα πλοία των Τούρκων να προσεγγίσουν στα λιμάνια της Επτανήσου και να έχουν στα ιστία τους τα πτώματα των απαγχονιζόμενων Ελλήνων, για να βλέπουν οι Έλληνες της Επτανήσου και να τρομοκρατούνται.

Αλλά οι Επτανήσιοι δεν τρομοκρατήθηκαν. Φλογερότερος άναψε μέσα τους ο πόθος για την ελευθερία. Συμμετείχαν στα δεινά της ηπειρωτικής Ελλάδας. Από τα παράλια της Ζακύνθου άκουγαν τον κρότο των τουρκικών τηλεβόλων κατά της αθάνατης φρουράς του Μεσολογγίου και έκλαιγαν από ιερή συγκίνηση. Άνοιξαν την αγκαλιά τους και δέχθηκαν τα ράκη της εθνικής εκείνης εποποιίας. Μοίρασαν τον άρτο τους με χήρες και ορφανά και αίμα γενναίων νησιωτών συναναμίχθηκε με τα αίματα των αγωνιζόμενων αδελφών της ηπειρωτικής Ελλάδας. Δυστυχώς κατά την ίδρυση του ανεξάρτητου Κράτους της Ελλάδας (1830) η Επτάνησος δεν συμπεριλήφθηκε. Την κρατούσε στα ισχυρά του νύχια το Βρετανικό λιοντάρι. Αλλά ο λαός της Επτανήσου δεν ησύχασε. Το ηφαίστειο της πατριωτικής οργής διετηρείτο εν ενεργεία και πάντα εξέπεμπε τη λάβα του. Για την Αγγλία η Επτάνησος δεν ήταν αγελάδα που αρμεγόταν εύκολα και πλούτιζε το αγγλικό θησαυροφυλάκιο. Η Επτάνησος δημιουργούσε συνεχώς προβλήματα και προξενούσε πονοκεφάλους στους πολιτικούς του Λονδίνου. Η Αγγλική διπλωματία πολλά μεταχειρίστηκε μέσα για την ειρήνευση της Επτανήσου, και αυτό ακόμη το τέχνασμα της διχοτόμησης της Επτανήσου, δεχόμενη να αφήσει ελεύθερα τα άλλα νησιά εκτός από την Κέρκυρα, που ήταν αναγκαία για τη θαλασσοκρατορία της. «Αλλά όχι, απάντησαν τα άλλα νησιά. Δε θέλουμε ελευθερία χωρίς την Κέρκυρα». Τέλος επισκέφτηκε την Επτάνησο και ο πολύς Γλάδστων. Προσπάθησε κι αυτός να κατευνάσει την οργή. Υποσχόταν ότι η Αγγλία είναι πρόθυμη να κατασκευάσει λιμάνια, δρόμους, γέφυρες και ό, τι άλλο χρειάζονταν τα νησιά για την υλική ευημερία τους. Αλλά οι Επτανήσιοι, υψηλοί στο φρόνημα, απέρριψαν τις προτάσεις των Άγγλων και όλοι, άνδρες και γυναίκες, με μια φωνή απάντησαν ότι από την Αγγλία δε θέλουν τίποτε άλλο παρά την ένωση με τη μητέρα Ελλάδα. «Όσο αξίζει», είπαν, «ένας γυμνός βράχος ελεύθερος, δεν αξίζουν για μας όλοι οι θησαυροί του Λονδίνου». Αυτό το υψηλό φρόνημα για την Πατρίδα εξέφραζε στα ποιήματά του ο Επτανήσιος ποιητής Βαλαωρίτης, ο οποίος πλήρης πατριωτισμού χαιρέτισε την ελευθερία και την ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα.

Ύστερα από τόσο σφοδρό πόθο, επίμονους αγώνες, θυσίες και αίματα ήλθε επιτέλους η ελευθερία. Όχι ως δώρο αλλά ως αμοιβή, ως στεφάνι, με το οποίο στεφανώνει η δικαιοσύνη του Θεού τους λαούς, οι οποίοι αγωνίζονται για την ελευθερία.

21 Μαΐου 1864. Ήταν η ιστορική ημέρα, κατά την οποία από το φρούριο της Κέρκυρας κατέβαζαν την Αγγλική σημαία και υψωνόταν μέσα σε απερίγραπτη χαρά και αγαλλίαση η Ελληνική σημαία. Την ημέρα εκείνη χαίρονταν οι ψυχές ζώντων και τεθνεώτων, όλων όσοι πόθησαν την ελευθερία και αγωνίστηκαν γι’ αυτήν. Χαιρόταν μαζί τους και η ψυχή του αγίου Κοσμά του Αιτωλού, ο οποίος ιεραποστολικά είχε εργαστεί στα Επτάνησα, ιδίως στην Κεφαλονιά, και προ 100 περίπου ετών είχε προφητεύσει την απελευθέρωση των νησιών. Ιδού η θαυμαστή προφητεία του Αγίου·

«Θα ΄ρθουν οι κόκκινοι σκούφοι κι ύστερα οι Άγγλοι επί 54 χρόνια και κατόπιν θα γίνει Ρωμαίικο»(*).

____________________

(∗) «Κόκκινοι σκούφοι» ονομάζονται οι Γάλλοι στρατιώτες από το χρώμα των καλυμμάτων της κεφαλής κατά τους Ναπολεόντειους χρόνους. Η προφητεία αυτή εκπληρώθηκε καταπληκτι-κά. Διότι μετά τους Ενετούς στα Επτάνησα εγκαταστάθηκαν οι Γάλλοι και μετά την αναχώ-ρησή τους ήλθαν οι Άγγλοι, των οποίων η παραμονή διήρκεσε 54 χρόνια, δηλαδή όσα προφή-τευσε ο Άγιος. Το 1810 κατέλαβαν ουσιαστικά οι Άγγλοι τα Επτάνησα (εκτός της Κέρκυρας, η οποία παραδόθηκε το 1815 στον Κάμπελλ), και το 1864 τα παρέδωσαν στην Ελλάδα ( βλ. δικό μας βιβλίο «Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός», Αθήνα 1966, έκδοση γ ΄, σελ. 318).

Άξια της Ελλάδας τέκνα

Τα Επτάνησα κατά τη μακραίωνη ιστορία τους, ιστορία η οποία φτάνει μέχρι τα Ομηρικά χρόνια, γέννησε τέκνα που με τα έργα τους τίμησαν την Ελλάδα. Εάν τα ονόματα όλων εκείνων των Επτανησίων, οι οποίοι στα γράμματα, τις τέχνες, τις επιστήμες και τους διάφορους άλλους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας διέπρεψαν και κόσμησαν, σαν πολύτιμοι λίθοι, το περιδέραιο της Ελλάδας, επρόκειτο να χαραχτούν σε μαρμάρινες στήλες, ω, πόσες μαρμάρινες στήλες δε θα χρειάζονταν; Άνδρες υπέροχοι γεννήθηκαν. Από την Κέρκυρα δεν προέρχεται η ένδοξη εκείνη δυάδα των αχώριστων φίλων, των σοφών Ιεραρχών, οι οποίοι με τα συγγράμματά τους δίδαξαν και ωφέλησαν το υπόδουλο γένος και ονομάστηκαν διδάσκαλοί του και επέκτειναν μέχρι τη Ρωσία την ευεργετική τους επιρροή, υπηρετώντας τον εκεί ομόδοξο λαό σε εμπερίστατες επισκοπές και μητροπόλεις; Αυτοί είναι ο Ευγένιος Βούλγαρης και ο Νικηφόρος Θεοτόκης. Από την Κεφαλονιά δεν ανέτειλε ο λαμπρός εκείνος αστέρας της Ορθόδοξης Εκκλησίας, του οποίου το όνομα ως διάσημου εκκλησιαστικού ρήτορα ακούγεται μέχρι σήμερα; Και αυτός είναι ο Ηλίας Μηνιάτης. Από την Κέρκυρα δεν καταγόταν ο φιλόσοφος Πέτρος Βράιλας Αρμένης; Από τη Ζάκυνθο, το μυροβόλο αυτό νησί, δεν προέρχεται ο ποιητής Διονύσιος Σολωμός, του οποίου ο Ύμνος στην ελευθερία έγινε ο εθνικός μας ύμνος, ο οποίος, κάθε φορά που ακούγεται, συγκινεί κάθε ελληνική καρδιά; Η Κέρκυρα δεν μας έδωσε τον πρώτο εκείνο χριστιανό κυβερνήτη της Ελλάδας, τον αείμνηστο Ιωάννη Καποδίστρια;

Μετά την ένωση άνδρες Επτανήσιοι εμβριθείς στις γνώσεις, τολμηροί στις ιδέες, ρήτορες σπάνιοι, γνήσιοι πατριώτες, ακραιφνείς Ορθόδοξοι, δεν εισήλθαν ως βουλευτές στο Ελληνικό κοινοβούλιο και συντάραξαν τα λιμνάζοντα ύδατα; Οι αγορεύσεις των δύο Επτανήσιων αδελφών Ιακωβάτων στη Βουλή των Ελλήνων υπέρ της πίστεως έμειναν μνημειώδεις. Από αυτούς ο Γεώργιος Τυπάλδος Ιακωβάτος έπλεξε το εγκώμιο της Ορθοδοξίας, αδιαφορώντας για τις ειρωνείες και τα σκώμματα βουλευτών που δεν πίστευαν. «Φρονώ», βροντοφώνησε στο τέλος μιας αγορεύσεώς του, «ότι άμα δύσει ο ήλιος της Ορθοδοξίας δεν απομένει τίποτε άλλο παρά ότι συγκεντρωθήκαμε από τα 4 πέρατα της γης, άλλο τίποτα δεν περιμένουμε παρά μία αγέλη όπως αυτή περιγράφεται στον Ψαλμό που λέει «ὁ ἥλιος ἔθου σκότος καὶ ἐγένετο νύξ, ἐν αὐτῇ διελεύσονται πάντα τα θηρία τοῦ ἀγροῦ, σκύμνοι ὠρυόμενοι τοῦ ἁρπάσαι καὶ ζητῆσαι παρὰ τῷ Θεῷ βρῶσιν αὐτοῖς» (βλ. το δικό μας βιβλίο «Εθνικά προβλήματα», Αθήνα 1960, σελ. 320). Επτανήσιος δεν ήταν και ο διάσημος απολογητής του Χριστιανισμού Ιωάννης Σκαλτσούνης;

Κοσμάς Φλαμιάτος

Και αυτοί είναι οι γνωστότεροι Επτανήσιοι, των οποίων τη δράση περισσότερο ή λιγότερο τη γνωρίζουν πολλοί. Αλλά πόσοι είναι οι ήρωες της πίστεως και της πατρίδας, των οποίων τα ονόματα παραμένουν άγνωστα! Ανώνυμοι ήρωες! Υπάρχει μάλιστα ένας, ο οποίος, μολονότι όχι μόνο με τη γλώσσα και με τη γραφίδα αλλά και με το μαρτυρικό του θάνατο διεκήρυξε την Ορθοδοξία, αγωνίστηκε υπέρ πίστεως και πατρίδος, εντούτοις δεν έτυχε της πρέπουσας τιμής της οποίας ήταν άξιος. Και αυτός είναι ο Κοσμάς ο Φλαμιάτος. Απ’ όσο γνωρίζουμε, πουθενά στα Επτάνησα δεν υπάρχει άγαλμα, στήλη, εικόνα που υπενθυμίζει στους νεότερους το πρόσωπό του.

Γι’ αυτό κι εμείς για τον έξοχο αυτόν άνδρα, τον Κοσμά Φλαμιάτο, με την ευκαιρία της εκατονταετηρίδας της ένωσης των Ιονίων νήσων με τη μητέρα Ελλάδα, κρίνουμε σκόπιμο να χαράξουμε λίγες γραμμές, δίνοντας αφορμή σε εκλεκτούς λόγιους των Ιονίων νήσων να ερευνήσουν τα σχετικά με τον άνδρα αυτόν και από την έρευνά τους σε περιοδικά, βιβλία και αρχεία της εποχής να προέλθει βιογραφία, η οποία να αναπαριστά τη ζωή και τη δράση του άνδρα, τον οποίο εμείς θεωρούμε ως αντιπροσωπευτικό τύπο του Έλληνα Ορθόδοξου αγωνιστή, που αγωνίστηκε μέχρι θανάτου υπέρ της πατρώας πίστεως.

Εξ όσων μπορέσαμε να μάθουμε από την ανάγνωση κάποιων άρθρων που δημοσιεύτηκαν σε περιοδικά αλλά κυρίως από τη μελέτη των προλεγομένων στο βιβλίο των διδαχών του με τον τίτλο «Φωνὴ Ὀρθόδοξος καὶ σπουδαία περιεκτικὴ πολλῶν γνώσεων καὶ τὰ μέγιστα περίεργος εἰς ἀνακάλυψιν τῆς κατὰ τῶν Ὀρθοδόξων ἐπιβουλῆς», ο Κοσμάς Φλαμιάτος γεννήθηκε κατά τα τέλη του 18^ου αιώνα στο χωριό Πουλάτα της επαρχίας Σάμης Κεφαλονιάς. Ήταν εγγράμματος. Η μόρφωσή του δεν ήταν μικρή. Τόσο τον εκτιμούσαν για τη μόρφωσή του, ώστε σ’ αυτόν έγινε πρόταση από τους Άγγλους να διοριστεί καθηγητής της Ιονίου Ακαδημίας, για την οποία έχουμε μιλήσει παραπάνω. Στη θέση αυτή ασφαλώς θα τον τιμούσαν και θα δοξαζόταν και θα είχε βίο άνετο, χωρίς περιπέτειες και διωγμούς. Αλλά ο Κοσμάς Φλαμιάτος δε δέχθηκε τη θέση του καθηγητή. Προτίμησε, όπως ο Μωυσής, να συγκακουχείται με το λαό του Θεού παρά να έχει τις τιμές και τις απολαύσεις του κόσμου. Ήθελε να εργαστεί ως ταπεινός δάσκαλος, ως λαϊκός ιεροκήρυκας και να περιοδεύει τις επαρχίες κηρύττοντας το λόγο του Θεού. Σκοπό του βίου του έθεσε τη διαλάληση και υπεράσπιση της Ορθόδοξης πίστεως. Και με πόσο θαυμαστό ζήλο εργάστηκε! Περιόδευε πόλεις και χωριά, κήρυττε, ήλεγχε το κακό, αποκάλυπτε τις πλεκτάνες των αιρετικών, στηλίτευε τις πλάνες, καυτηρίαζε τη Μασονία, η οποία δρούσε υπό την προστασία των Άγγλων, έγραψε πλήθος επιστολών προς τους χριστιανούς που ζητούσαν τη συμβουλή του, σύστησε την εταιρεία των Φιλορθοδόξων, έκανε συγκεντρώσεις ζηλωτών και κατήρτιζε τους χριστιανούς για αγώνες και μαρτύρια, προέτρεψε το μοναχό Χριστόφορο Παπουλάκο να εγκαταλείψει το μοναστήρι του και να εξέλθει σε περιοδεία κηρύγματος, του ενέπνευσε, όπως και σε άλλους εκλεκτούς κληρικούς και μοναχούς, ιεραποστολικά ιδεώδη… Η δράση του στα Επτάνησα προκάλεσε, όπως ήταν επόμενο, τη δυσαρ

Σελίδες

Κατηγοριες

Αρχειο

Member Area

UserOnline

Archive for the ‘ΕΘΝΙΚAI ΕΠΕΤΕΙΟΙ’ Category

“ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΠΕΤΕΙΟΙ” ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΦΛΩΡΙΝΗΣ ΑΥΓ. ΚΑΝΤΙΩΤΟΥ

ΕΘΝΙΚAI ΕΠΕΤΕΙΟΙ

Αφιερώνεται στην ελληνική νεολαία

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

51 μ.Χ. Ο ΠΑΥΛΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΠΑΥΛΟΥ

ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΑΔΑ

(Το παρόν άρθρο δημοσιεύτηκε ως κύριο άρθρο στο υπ.αρίθμ.30 Ιουνίου 1948, φύλλο του περιοδικού «Απολύτρωσις»).

628 μ.Χ. ΝΙΚΗ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΚΑΤΑ ΒΑΡΒΑΡΩΝ

Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΝΙΚΑ

ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ Ο ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ

Ο ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΕΙ ΣΤΡΑΤΟ

Ο ΕΠΤΑΕΤΗΣ ΑΓΩΝΑΣ

Η ΝΙΚΗ

Η ΥΨΩΣΗ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ

Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ ΝΙΚΑ

963 μ.Χ.

Ο ΑΓΙΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ο ΑΘΩΝΙΤΗΣ

ΙΔΡΥΕΙ ΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ

ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ

ΕΟΡΤΕΣ ΧΙΛΙΕΤΗΡΙΔΑΣ

Δημοσιεύτηκε στο υπ. αρίθμ. 267/1963 φύλλο του περιοδικού «Χριστιανική Σπίθα», με την ευκαιρία της χιλιετηρίδας του Αγίου Όρους.

ΠΟΙΟ ΤΟ ΠΑΡΟΝ;

Α΄ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

«Το περιβόλι της Παναγίας»

Περιγραφές συγγραφέων

Το ιερό άνθος

Β΄ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Τα ιερά λείψανα

Οι εικόνες

Τα βιβλία

Ο μοναχός

Γ΄ ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ

Φως και σκοτάδι, αρετή και κακία

Συμπτώματα βαριάς ασθένειας

Επανάσταση – Ριζικά μέτρα

1453 μ.Χ.

ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ

ΓΙΑΤΙ ΕΠΕΣΕ

Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

“ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΠΕΤΕΙΟΙ” ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΦΛΩΡΙΝΗΣ ΑΥΓ. ΚΑΝΤΙΩΤΟΥ (2)

25η Μαρτίου 1821

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Ο ΣΥΝΑΓΕΡΜΟΣ ΤΟΥ 1821

Οι κληρικοί

Οι δάσκαλοι

Οι μαθητές

Οι γυναίκες

Οι Έλληνες του εξωτερικού

Οι αγωνιστές

Οι Φιλέλληνες

Η Ελλάδα του 1949

∗ Όπως σημειώθηκε, το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1949.

ΡΑΣΟ ΚΑΙ ΦΟΥΣΤΑΝΕΛΛΑ

∗ Δημοσιεύτηκε στο υπ’ αρίθμ. 15/1948 φύλλο του περιοδικού «Χριστιανός Στρατιώτης».

Ο ΑΜΒΩΝΑΣ ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΑΓΩΝΑ

Α΄

Β΄

Η προσευχή

Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΟΥ ΚΛΗΡΟΥ

Δημοσιεύτηκε στο υπ’ αρίθμ. 241/1961 φύλλο του περιοδικού «Χριστιανική Σπίθα»

ΑΡΑΠΙΤΣΑ

Ύλη

(“ΕΘΝΙΚΑΙ ΕΠΕΤΕΙΟΙ” ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΦΛΩΡΙΝΗ π. ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΝΤΙΩΤΟΥ, σελ. 77-153)

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

(“ΕΘΝΙΚΑΙ ΕΠΕΤΕΙΟΙ” ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΦΛΩΡΙΝΗΣ π. ΑΥΓΟΥΣΤINOY (3)

Η ΕΝΩΣΗ ΔΩΡΟ;

628 μ.Χ.
ΝΙΚΗ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΚΑΤΑ ΒΑΡΒΑΡΩΝ